Bugünkü qlobal dəyişikliklər fonunda Konstitusiya Qazaxıstan üçün sadəcə dövlətçiliyin hüquqi əsası deyil, həm də xalqın gələcək arzularının və ideallarının güzgüsüdür
BAYRAQDAR MEDİA – 1995-ci il 30 avqustunda keçirilən ümumxalq referendumunda qəbul edilən Konstitusiya Qazaxıstan dövlətçiliyinin bünövrəsini qoydu. Bu ali sənəd sadəcə hüquqi çərçivə deyil, həm də humanist məzmunu ilə seçilir. Onun ilk maddəsində Qazaxıstanın demokratik, hüquqi, dünyəvi və sosial dövlət olduğu, insan, onun həyatı və azadlıqlarının ali dəyər sayıldığı elan olunur.
Qazaxıstanın Azərbaycandakə səfirliyindən verilən məlumatda da qeyd edildiyi kimi, müstəqilliyini yeni qazanmış bir ölkə üçün bu müddəalar formal bəyanatdan daha artıq idi. Yəni, onlar sonrakı onilliklərdə daxili siyasətin, hüquqi islahatların və dövlət strategiyasının əsasını təşkil etdi. İnsan hüquqlarının konstitusion səviyyədə tanınması inzibati idarəçilikdən hüququn aliliyinə əsaslanan müasir dövlət modelinə keçidin başlanğıcı oldu.
Hüquqların müdafiəsi və Ombudsman institutu
Beləliklə, ötən üç onillik ərzində Qazaxıstan vətəndaş hüquqlarının müdafiəsini mərhələli, lakin ardıcıl şəkildə gücləndirdi. Xüsusilə 2022-ci il 5 iyunda keçirilən ümumxalq referendumundan sonra həyata keçirilən ən mühüm yeniliklərdən biri İnsan Hüquqları üzrə Komissarın konstitusion status alması oldu. Ombudsman Artur Lastayev vurğulayıb ki, bu qərarla Qazaxıstan, milli insan hüquqları institutlarının fəaliyyəti Konstitusiya və konstitusiya qanunları ilə tənzimlənən inkişaf etmiş demokratiyaların sırasına qoşuldu.
“Bu, demokratik yetkinliyin göstəricisidir. İslahatlar insan hüquqlarının müdafiəsini daha əlçatan etdi, o cümlədən vətəndaşların birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət hüququnu təmin etdi,” – deyə Lastayev bildirib.
Beləliklə, bu institutun möhkəmlənməsi ictimai etimadı da artırıb: vətəndaş müraciətlərinin sayı son illərdə dəfələrlə artıb. Məsələn, artıq ombudsmanın regional nümayəndələri ölkə üzrə fəaliyyət göstərir. Bu institusional mövcudluq ictimai etimadı artırıb – illik müraciətlərin sayı bir neçə il ərzində 1800-dən təqribən 7000-ə çatıb.
Bundan başqa, bəzi qanun layihələri – məsələn, məişət zorakılığına qarşı mübarizə haqqında qanun – məhz Ombudsman tövsiyələri əsasında qəbul edilib.
Qazaxıstan Konstitusiyası daim dəyişən çağırışlara uyğunlaşdırılıb
Qazaxıstan Konstitusiyası daim dəyişən çağırışlara uyğunlaşdırılıb. 2022-ci il referendumunun nəticələri məhkəmə sisteminin modernləşdirilməsinə, hüququn aliliyinin möhkəmləndirilməsinə və vətəndaşların birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət imkanına yol açıb.
Yəni, bu referandumdan sonra məhkəmə sistemi ən çox fayda götürən sahələrdən biri olub. Ali Məhkəmənin sədri Aslambek Mergaliyev vurğulayıb ki, Konstitusiyaya görə, hər kəs hüquq və azadlıqlarının məhkəmə müdafiəsinə malikdir.
Həmçinin, ədliyyə sistemində rəqəmsallaşma sürətlə inkişaf edib. Məsələn, istintaqa qədərki araşdırmaların 80 faizdən çoxu artıq elektron formada aparılır. 90 faiz istintaq hərəkətləri isə video ilə qeydə alınır ki, bu da şəffaflığı təmin edir. Həmçinin “Xalq vəkili” təşəbbüsü və onlayn hüquqi xidmətlər vətəndaşların hüquqa çıxışını xeyli asanlaşdırır.
Ali sənədlərə regional və qlobal baxış
Orta Asiyanın digər dövlətləri də oxşar islahatlar yolu ilə irəliləyir. Qazaxıstan və Özbəkistanda Ombudsman institutunun konstitusiyalaşdırılması regionda açıq, sosial məsuliyyətli və beynəlxalq normalara uyğun hüquqi sistemlərin formalaşdığını göstərir. Özbəkistan Milli İnsan Hüquqları Mərkəzinin direktor müavini Mirzatillo Tillabayev bildirib ki, yalnız bu əsrin ilk iki onilliyində dünyada 57 yeni konstitusiya qəbul edilib və Orta Asiya dövlətləri də bu prosesdən kənarda qalmayıb. O qeyd edib ki, onların əsas qanunları getdikcə daha açıq, sosial məsuliyyətli və beynəlxalq normalara uyğun olur. Qazaxıstan və Özbəkistanda Ombudsman institutlarının konstitusiyalaşdırılmasını bu dəyişimin əsas sübutu kimi göstərib.
Bununla yanaşı, o xəbərdarlıq edib ki, rəqəmsallaşma yeni çağırışlar yaradır və bunların həlli ölkələrin ekspert icmalarının birgə fəaliyyətini tələb edəcək: “Ekspert icmalarımız rəqəmsal təhlükəsizlik, şəxsi məlumatların qorunması və idarəetmə ilə ədliyyədə süni intellektin etik istifadəsi məsələlərində birlikdə işləməlidirlər”.
Qazaxıstan Konstitusiyası həm davamlı, həm də çevik olduğunu sübut edib
Üç onillik sınaqlardan keçən Qazaxıstan Konstitusiyası həm davamlı, həm də çevik olduğunu sübut edib. Onun mərkəzində insan, onun hüquqları və ləyaqəti dayanır. 2022-ci il islahatları xalqın suverenliyinin xalqa məxsusluğunu bir daha təsdiqlədi və hüququn aliliyini ölkənin siyasi kimliyinə həkk etdi.
Bugünkü qlobal dəyişikliklər fonunda Konstitusiya Qazaxıstan üçün sadəcə dövlətçiliyin hüquqi əsası deyil, həm də xalqın gələcək arzularının və ideallarının güzgüsüdür.
