Türk Dövlətləri Təşkilatının QHT Forumu və Zəngəzur dəhlizi
Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomasi ve Stratejik Araştırmalar Merkezi (DASAM) Başqanı. Özəl olaraq BAYRAQDAR MEDİA üçün.
BAYRAQDAR MEDİA – Azərbaycanın paytaxtı Bakıda başlayıb Naxçıvanda davam edən Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin Qeyri-Hökumət Təşkilatlarının həmrəylik forumu, Türk dünyasının siyasi, mədəni və strateji inteqrasiyasında yeni bir dövrün əsasını qoyan tarixi bir addımdır. Türk dövlətlərinin uzun müddətdir davam edən diplomatik, iqtisadi və təhlükəsizlik əsaslı əməkdaşlığının ilk dəfə olaraq belə əhatəli vətəndaş cəmiyyəti vizyonu ilə tamamlanması, regional inteqrasiyanın artıq dövlət tərəfindən deyil, sosial yönümlü olduğunu göstərir. Bu addım, gələcəkdə türk dünyasının beynəlxalq sistemdə daha güclü bir aktora çevrilməsi üçün ilkin şərtlərdən biridir. Çünki təkcə hökumətlərin deyil, həm də cəmiyyətlərin yaxınlaşması, mədəni və sosial münasibətlərin institutlaşdırılması, intellektual ortaq məkanların yaradılması və yeni nəsillər arasında əlaqələrin gücləndirilməsi yalnız güclü vətəndaş cəmiyyəti memarlığı vasitəsilə mümkündür.
Bakıda başlayan forumun Naxçıvanda davam etdirilməsi həm simvolik, həm də strateji baxımdan olduqca əhəmiyyətli bir seçim idi. Naxçıvan türk dünyasının tarixi yaddaşında sadəcə coğrafi bir yer deyil, həmçinin Türkiyə ilə Azərbaycan arasında əsrlik bağın ən təbii və ən güclü halqasıdır. Sovet dövründə geosiyasi cəhətdən əlaqəsi kəsilən türk bölgəsinin yenidən birləşməsi indi həm Qarabağ qələbəsi, həm də Zəngəzur dəhlizinin açılışına hazırlıqla konkret bir prosesə çevrilib. Buna görə də Naxçıvanda keçirilən tədbir türk dünyasının gələcək vizyonunda mərkəzi yer tutur.
Forum prosesində vurğulanan ən vacib məqamlardan biri türk dövlətləri arasında təkcə diplomatik səviyyədə deyil, həm də ictimai səviyyədə qarşılıqlı əlaqə üçün infrastrukturun yaradılması zərurətidir: “Öncə onu deyim ki, forum çərçivəsində Naxçıvanda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin QHT-lərinin Platformasının elan edilməsi bu baxımdan alqışlanmalıdır. Ümumilikdə isə, TDT üzv dövlətləri bu gün siyasi cəhətdən uyğun proqramlar, iqtisadi əməkdaşlıq layihələri hazırlaya və birgə təhlükəsizlik tədbirlərində iştirak edə bilirlər. Lakin müasir dünyanın tələb etdiyi regional inteqrasiya modelləri yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin iradəsi ilə davam etdirilə bilməz. Vətəndaş cəmiyyəti dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığını təmin edən və sosial bazanı gücləndirən fundamental dinamiklərdən biridir. Buna görə də, Bakı-Naxçıvan forumu türk dünyasının çoxqatlı inteqrasiya vizyonunu təcəssüm etdirən bir dönüş nöqtəsi hesab edilə bilər.
Forumun digər vacib aspekti isə türk dünyasının geosiyasi və iqtisadi gələcəyində həlledici rol oynayacaq Zəngəzur Dəhlizi ilə bağlı xüsusi panelin keçirilməsi idi. Çünki bu dəhlizin açılması Azərbaycanla Naxçıvan arasındakı quru əlaqələrinin bərpa edilməsi ilə yanaşı, Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya arasında fasiləsiz ticarət, nəqliyyat və enerji boru kəməri yaradacaq. Bu marşrut təkcə türk dövlətlərini birləşdirən ən qısa və təhlükəsiz yol olmayacaq, həm də Rusiya və İranın bölgədəki tranzit inhisarına qarşı bir seçim olacaq. Buna görə də Zəngəzur dəhlizi həm regional geosiyasi tarazlıqlara, həm də türk dünyasının beynəlxalq sistemdəki mövqeyinə birbaşa təsir göstərə biləcək bir layihədir.
Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv dövlətlərdə qeyri-hökumət təşkilatlarının strateji əhəmiyyəti
Vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları dövlət sərhədlərini aşan münasibətlərdə yumşaq gücün əsas iştirakçılarıdır. Qeyri-hökumət təşkilatları, akademik qurumlar, gənclər platformaları, mədəni birliklər və humanitar təşkilatlar regional inteqrasiya proseslərində uzunmüddətli sabitlik təmin edən strukturlar kimi seçilir, çünki onlar münasibətləri daha çevik, daha sürətli və birbaşa qura bilirlər.
Türk dünyasında vətəndaş cəmiyyətinin bu rolu daha da vacibdir. Türk dövlətləri tarixən oxşar sosial strukturlara, ortaq mədəni elementlərə, oxşar dil mənşələrinə və paralel tarixi təcrübələrə malikdirlər. Bu oxşarlıqlar vətəndaş cəmiyyəti səviyyəsində birgə layihələrin inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır. Buna görə də, TDT-nin QHT Platforması yaratması sadəcə təşkilati qərar hesab edilməməlidir. Bu, türk dünyasının sosial inteqrasiyasını təmin etmək üçün uzunmüddətli strategiya hesab edilməlidir.
Platforma türk icmaları arasında birbaşa ünsiyyət kanalları açacaq və mədəniyyət, tarix, gənclər, təhsil, idman, media, beyin mərkəzləri və akademiya kimi sahələrdə yüzlərlə birgə layihənin inkişafına imkan yaradacaq. Bu layihələr gələcəkdə Türk Dövlətləri Təşkilatının sosial legitimliyini artıracaq və birlik ideyasının dövlət siyasətindən sosial kimliyə çevrilməsinə töhfə verəcək.
Zəngəzur dəhlizinin türk dünyası üçün geostrateji əhəmiyyəti
Zəngəzur dəhlizi sadəcə nəqliyyat xətti və ya sərhəd keçidi deyil. O, türk dünyası daxilində tarixi, iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik ölçülərini əhatə edən çoxqatlı geostrateji paradiqmanın mərkəzində yerləşir. Bu dəhlizin açılması bir əsr əvvəl Anadolu ilə Türküstan arasında quru əlaqəsinin kəsilməsi ilə yaranan geosiyasi qırılmanı effektiv şəkildə bərpa edir. Buna görə də, məsələ təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri kontekstində deyil, həm də Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi, Avrasiya güc balansı və regional geoiqtisadi oxların istiqaməti baxımından strateji bir hədd təşkil edir.
Hər şeydən əvvəl, Zəngəzur dəhlizi Türkiyə-Azərbaycan-Orta Asiya üçbucağını fasiləsiz geosiyasi xəttə çevirəcək. Türkiyənin türk dünyasına çıxışı hazırda İran vasitəsilə təmin edilən enerji və nəqliyyat şəbəkəsindən asılıdır. Bu, regional böhranlar zamanı pozulma riskini yaradır və Ankaranın strateji çevikliyini məhdudlaşdırır. Dəhlizin açılması bu asılılığı azaldacaq, birbaşa, suveren, təhlükəsiz və davamlı nəqliyyat marşrutu yaradacaq. Bu, siyasi koordinasiyanı, ticarəti və enerji nəqlini daha sürətli və daha səmərəli edəcək.
Geoiqtisadi baxımdan Zəngəzur dəhlizi Doğu-Batı ticarət boru kəmərində yeni rəqabətli bir yol yaradır. Avropadan Çinə gedən əsas ticarət axınının əhəmiyyətli bir hissəsi hazırda Rusiya və İrandan keçir. Dəhliz bu axını Türkiyə, Azərbaycan, Xəzər dənizi və Orta Asiyadan keçən Transxəzər Orta Dəhlizi ilə birləşdirəcək və türk dünyasının ticarətdəki rolunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcək. Bu yol qlobal nəqliyyatı sürətləndirəcək və Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” Təşəbbüsünə alternativ və tamamlayıcı strateji kanal yaradacaq. Bu, Türk Dövlətləri Təşkilatının üzv dövlətlərinə logistika üstünlükləri, iqtisadi inkişaf və xarici siyasəti balanslaşdırmaq imkanı verəcək.
Enerji sektorunda Zəngəzur dəhlizinin açılması Xəzər hövzəsinin karbohidrogen ehtiyatlarının Avropaya daşınması üçün yeni imkanlar açacaq. Azərbaycan-Türkiyə enerji tərəfdaşlığı, Cənub Qaz Dəhlizi və TANAP kimi layihələr artıq əhəmiyyətli infrastruktur yaradıb. Lakin Zəngəzur dəhlizi Orta Asiya qazının və neftinin Türkiyə vasitəsilə Avropaya daşınması üçün çoxşaxəli boru kəməri inteqrasiyası imkanı yaradacaq. Bu dəhlizin açılması ilə Türkmənistan qazının TANAP-a inteqrasiyası, Qazaxıstanın enerji ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi və Özbəkistanın regional enerji layihələrində daha fəal iştirakı kimi proseslər konkret planlaşdırma əsasları tapacaq. Beləliklə, Türk Dünyası qlobal enerji xəritəsində daha görkəmli, təsirli və müstəqil bir aktora çevriləcək.
Dəhlizin geosiyasi əhəmiyyəti iqtisadi üstünlüklərdən kənara çıxır; o, həmçinin təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən formalaşmasını da əhatə edir. Türk dünyası müxtəlif təhlükəsizlik mühitlərinə malik geniş bir bölgədə yerləşir. Bu bölgədə maneəsiz, birbaşa və təhlükəsiz quru əlaqəsinin yaradılması koordinasiya və ortaq təhlükəsizlik siyasətlərinin həyata keçirilməsi üçün vacibdir. Zəngəzur Türkiyənin Qafqaz və Orta Asiyada hərbi və humanitar əməliyyatlarda daha sürətli hərəkət etməsinə, eləcə də regional sabitlik təşəbbüslərində birbaşa rol oynamasına imkan verəcək. Eynilə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan kimi ölkələr Türkiyə ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını möhkəmləndirmək imkanı əldə edəcəklər. Bu, Türk Dövlətləri Təşkilatının müdafiə diplomatiyası potensialını gücləndirəcək.
Onun tarixi və simvolik aspektləri dəhlizin əhəmiyyətini daha da dərinləşdirir. Zəngəzur bölgəsi Osmanlı İmperiyasından Türküstana qədər uzanan təbii geomədəni xəttin mərkəzi nöqtələrindən biridir. Böyük dövlətlər 20-ci əsrin əvvəllərində bölgəni yenidən formalaşdırdıqca, bu xətt parçalandı və türk dünyası arasındakı quru əlaqəsi kəsildi. Buna görə də, dəhlizin yenidən açılması tarixi birliyin, Türk kimliyinin və mədəni birliyin bərpası baxımından böyük simvolik dəyərə malikdir. Buna görə də Zəngəzur dəhlizi türk dünyasının inteqrasiya vizyonunun mərkəzi kimi qəbul edilir. Naxçıvanın Türkiyə üçün emosional, strateji və mədəni əhəmiyyəti nəzərə alındıqda, dəhliz təkcə geosiyasi layihə deyil, həm də Türk Birliyinin yeni bir anlayışının yerində təmsil olunmasıdır.
Dəhlizin açılması həm də regional olmayan güclərin strategiyalarına təsir edəcək bir addımdır. Rusiya, İran və Qərbin regional siyasəti bu marşrutun taleyi ilə birbaşa bağlıdır. Rusiya şimal dəhlizinə alternativ istəmədiyi üçün ehtiyatlı olsa da, İran geosiyasi təsirinin azalması səbəbindən buna qarşı çıxır. Əksinə, Avropa Birliyi enerji və ticarət təhlükəsizliyini gücləndirmək üçün dəhlizi dəstəkləyir, Orta Asiya ölkələri isə layihəni xarici ticarət müstəqilliklərini artırmaq üçün strateji fürsət kimi görürlər. Bu mənzərə Zəngəzur dəhlizinin təkcə türk dünyası üçün deyil, həm də regional və qlobal güclər üçün rəqabət meydanına çevrildiyini göstərir.
Bu, Zəngəzur dəhlizinin “geosiyasi layihə” olmaqdan çıxmasını və daha geniş “sosial inteqrasiya layihəsi” kimi qəbul edilməsini təmin edir. Bundan əlavə, görüşün Naxçıvanda keçirilməsi Zəngəzurun geosiyasi və simvolik əhəmiyyətini gücləndirir, dəhlizin təmsil etdiyi strateji məqsədlərə ictimai sahibliyi gücləndirir. Bu baxımdan, QHT zirvəsi Zəngəzur dəhlizinin sosial-siyasi infrastrukturunu quran, türk dünyasının ortaq gələcəyi üçün sosial legitimliyi, intellektual dərinliyi və mədəni təməlləri yaradan tamamlayıcı element kimi xidmət edir. Fiziki və sosial-institusional inteqrasiyanın eyni oxda birləşməsini təmin etməklə, türk dünyası üçün vahid strateji arxitekturanın qurulmasına töhfə verir.
Naxçıvandakı tədbirin siyasi və simvolik mənası
Naxçıvan türk dünyasının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur. Tarixən Anadolu, Qafqaz və Orta Asiya arasında təbii bir qapı olan bu bölgə həm Türkiyə ilə Azərbaycan arasında təbii körpü, həm də türk dünyasına qərb qapısı rolunu oynayır. Sovet dövründə Azərbaycanın qalan hissəsindən təcrid olunmuş Naxçıvan onilliklər boyu coğrafi və geosiyasi təcrid vəziyyətində qalmağa məcbur oldu. Bu təcrid təkcə Naxçıvan xalqına deyil, həm də bütün türk dünyasına təsir edən geosiyasi parçalanmaya çevrildi.
Forumun ikinci günü, xüsusilə də bu tarixi fasiləni kompensasiya etmək üçün Naxçıvanda keçirildi. Uzun illərdən sonra ilk dəfə olaraq türk dünyası Naxçıvanda belə geniş iştiraklı görüş üçün toplaşdı; bu tədbir dəhlizin açılmasından əvvəl atılan ən güclü simvolik addımlardan biri kimi qeydə alındı. Naxçıvanda 500-dən çox iştirakçının iştirakı bölgənin sadəcə yan görüşlər üçün bir məkan deyil, həm də türk dünyasının gələcəyi üçün əsas mərkəz olduğunu bir daha vurğuladı və təsdiqlədi.
Naxçıvanın seçilməsinin siyasi əhəmiyyəti də dərindir. Bu seçim Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya dövlətlərinin Zəngəzur dəhlizinə sadiqliyini nümayiş etdirir. Bundan əlavə, bu görüşün türk dünyasının simvolik olaraq birləşdiyi və tarixi birliyin bərpa olunduğu bir məqamda baş tutması Qarabağ qələbəsindən sonra yaranan yeni geosiyasi arxitekturanın konkret göstəricisidir.
Bundan əlavə, Naxçıvandakı sessiyalar təkcə simvolik əhəmiyyət daşımadı, həm də türk dünyasında praktik gələcək planlaşdırma məkanı rolunu oynadı. Burada Zəngəzur dəhlizinin açılışına hazırlıqlar, iqtisadi inteqrasiya planları, vətəndaş cəmiyyətinin rolu ilə bağlı yeni əməkdaşlıqlar və gənclər təşkilatlarının genişləndirilməsi də daxil olmaqla çoxsaylı mövzular ətraflı şəkildə müzakirə edildi. Buna görə də, Naxçıvan artıq sadəcə coğrafi bir yer deyil; o, türk dünyasının gələcəyə dair vizyonunun formalaşdığı strateji bir mərkəzə çevrilib.
Forum, eyni zamanda, onilliklər ərzində türk dünyasını formalaşdıracaq strateji bir dönüş nöqtəsidir
Bakı-Naxçıvan marşrutu üzrə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin Qeyri-Hökumət Təşkilatlarının həmrəylik forumu, türk dünyasının uzun illərdir hazırlaşdığı regional inteqrasiyanın yeni və kritik mərhələsini təmsil edir. Bu forum təkcə türk dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın deyil, həm də sosial, mədəni və intellektual inteqrasiyanın təməlini qoyub.
Vətəndaş cəmiyyəti platforması türk dövlətlərinin cəmiyyətlərində ortaq bir şüur, ortaq gələcək hissi və ortaq kimlik qurmaq üçün institusional təməllər qoyub. Uzunmüddətli perspektivdə bu platforma Türk Dövlətləri Təşkilatının sadəcə diplomatik bir təşkilatdan Avropa Birliyi, ASEAN və ya Ərəb Liqası kimi güclü regional birliyə çevrilməsinə töhfə verəcək.
Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə türk dünyasının iqtisadi, strateji və geosiyasi gücü əhəmiyyətli dərəcədə artacaq və Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya arasında yeni bir dövrün başlanğıcı olacaq. Bu dəhliz sadəcə nəqliyyat yolu deyil; əsrlər boyu bir-birindən uzaqlaşdıqdan sonra türk dünyasının fasiləsiz və tam yenidən inteqrasiyasının simvoludur.
Naxçıvan tədbirinin simvolik gücü türk dünyasının yeni geosiyasi dövrdə oynayacağı strateji rolu təsdiqlədi. Bu görüşlərin həm psixoloji, həm də siyasi təsiri gələcək illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatının institusional inkişafında həlledici olacaq.
Nəticə olaraq, Bakı-Naxçıvan forumu türk dünyası üçün yeni bir dövrün başlanğıcı kimi dəyərləndirilməlidir. Türk dövlətləri artıq təkcə siyasi deyil, həm də sosial, mədəni və iqtisadi cəhətdən inteqrasiya etmək üçün açıq bir iradə nümayiş etdiriblər. Bunun uzunmüddətli perspektivdə konkret nəticələr verəcəyi və türk dünyasını qlobal sistemdə nüfuzlu bir güc mərkəzinə çevirəcəyi ehtimalı böyükdür. Buna görə də, forum sadəcə cari bir hadisə deyil; bu, onilliklər ərzində türk dünyasını formalaşdıracaq strateji bir dönüş nöqtəsidir.
