Mehmet Gökhan Özçubukçu – Beynəlxalq Münasibətlər üzrə ekspert və Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) prezidenti
BAYRAQDAR MEDİA – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin son günlər Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı səsləndirdiyi açıqlamalar bu məsələnin artıq yalnız Bakı–İrəvan xətti çərçivəsində qiymətləndirilə bilməyəcəyini açıq şəkildə ortaya qoyur. Prezident İlham Əliyevin yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına müsahibəsində dəmir yolu xəttinə xüsusi vurğu etməsi, yükdaşıma və buraxılış qabiliyyəti ilə bağlı hesablamalar aparması, Azərbaycanın öz ərazisində infrastruktur işlərinin böyük ölçüdə tamamlandığını qəti şəkildə bəyan etməsi, eləcə də Ermənistana yönəlik dolayı zaman təzyiqi Zəngəzur dəhlizinin 2026-cı il ərəfəsində yeni, strateji mərhələyə daxil olduğunu göstərir. Bu açıqlamalar təkcə cari diplomatik mövqe deyil, eyni zamanda Türk dünyasının gələcəyinə dair bütövlükdə formalaşdırılmış geosiyasi baxışın tərkib hissəsidir.
Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində ön plana çıxan əsas məqam ondan ibarətdir ki, Zəngəzur dəhlizi artıq bir “ehtimal” və ya “uzaq hədəf” kimi deyil, praktik olaraq reallaşdırılması zəruri olan məcburi nəqliyyat bağlantısı kimi təqdim olunur. Bu məqamda Zəngəzur yalnız Azərbaycanın milli maraqları çərçivəsini aşaraq, Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) nəqliyyat, inteqrasiya və strateji dərinlik məqsədlərinin konkret şəkildə təcəssüm tapdığı əsas mərkəzə çevrilir.
Dəmir yolu, buraxılış qabiliyyəti və qətiyyət
Prezident İlham Əliyevin son açıqlamalarında xüsusilə dəmir yolu xəttinə verdiyi önəm Zəngəzur dəhlizinin hansı strateji çərçivədə dəyərləndirildiyini aydın şəkildə göstərir. Prezident İlham Əliyevin fikrincə, Naxçıvanı Türkiyə ilə birləşdirəcək xətt yalnız avtomobil yolu ilə məhdudlaşmamalı, mütləq şəkildə dəmir yolu ilə dəstəklənməlidir. Bu yanaşma Zəngəzur dəhlizinin qısamüddətli siyasi dividendlər naminə deyil, uzunmüddətli iqtisadi və logistika inteqrasiyası məqsədilə planlaşdırıldığını ortaya qoyur. İllik təxminən 15 milyon ton yükdaşıma həcmi hədəfi bu xəttin təkcə regional deyil, Avrasiya miqyasında tranzit marşrut kimi nəzərdə tutulduğunu açıq şəkildə təsdiqləyir.
Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanla bağlı vurğusu Türk dünyası baxımından yalnız coğrafi məsələ deyil. Naxçıvanın əsas Azərbaycan ərazisi ilə fasiləsiz nəqliyyat əlaqəsinə qovuşması Türkiyə ilə Orta Asiya arasında fiziki bağlantının daha da möhkəmlənməsi deməkdir. Bu isə Türk dünyasının ilk dəfə olaraq həm avtomobil, həm də dəmir yolu üzərindən fasiləsiz nəqliyyat sütununa sahib olması anlamına gəlir. Məhz bu səbəbdən Zəngəzur dəhlizi Türk Dövlətləri Təşkilatının inteqrasiya ritorikasının real məkanda ən konkret təzahürüdür.
Zəngəzur dəhlizinin açılması Güney Qafqazdakı güc balansına da birbaşa təsir göstərəcəkdir. Türkiyənin Orta Asiyaya çıxışı daha da asanlaşacaq, Türk dünyası isə Avrasiya ticarət şəbəkələrində daha görünən və fəal mövqeyə yüksələcəkdir. Məhz bu səbəbdən Prezident İlham Əliyevin son açıqlamaları yalnız Bakı mərkəzli yanaşma kimi deyil, regional və qlobal miqyasda rezonans doğuran strateji addım kimi dəyərləndirilməlidir.
Nəticə: 2026-cı ilə doğru Türk dünyası üçün strateji dönüş nöqtəsi
Hazırkı mərhələdə bu təhlildə diqqətə alınan nəqliyyat və inteqrasiya məsələsi sırf texniki infrastruktur müzakirəsinin hüdudlarını çoxdan aşmışdır. 2026-cı ilin astanasına yaxınlaşdıqca Türk dünyası baxımından əsas sual yeni xətlərin inşa olunub-olunmayacağı deyil, məhz həmin xətlər üzərindən ortaq strateji iradənin formalaşdırılıb-formalaşdırıla bilməyəcəyidir. Son dövrlərdə səsləndirilən açıqlamalar göstərir ki, sahədə hazırlıq işləri böyük ölçüdə başa çatdırılıb və artıq məsələ siyasi qərarların qəbulu və regional razılaşma müstəvisində cəmlənmişdir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı prizmasından baxıldıqda, bu proses qurumsal kimliyin real mənada sınağa çəkildiyi bir mərhələni ifadə edir. Mədəni yaxınlıq və tarixi bağlar uzun müddətdir Türk dünyası diskursunun mərkəzində yer alsa da, fiziki bağlantılar və iqtisadi inteqrasiya olmadan bu diskursun strateji gücə çevrilməsi mümkün deyil. Nəqliyyat dəhlizləri Türk dünyasını abstrakt birlik ideyasından konkret geosiyasi aktora çevirə biləcək ən həlledici vasitələrdən biridir.
Bu kontekstdə formalaşan mənzərə onu göstərir ki, əgər Türk dünyası bu inteqrasiya təşəbbüsünü uğurla reallaşdıra bilsə, Avrasiyanın ticarət, enerji və təhlükəsizlik arxitekturasında daha görünən və təsirli mövqeyə yüksələcəkdir. Bu, təkcə region ölkələrinin iqtisadi gəlirlərinin artmasına deyil, eyni zamanda Türk dünyasının beynəlxalq sistemdə danışıqlar və təsir imkanlarının əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsinə şərait yaradacaqdır. Əks ssenari isə inteqrasiya ritorikasının əsasən deklarativ səviyyədə qalması və regiondakı balansların xarici aktorlar tərəfindən formalaşdırıldığı asılı bir modelin meydana çıxması ilə nəticələnə bilər.
Nəticə etibarilə, bu gün müzakirə olunan məsələ hər hansı bir marşrutun açılıb-açılmaması ilə məhdudlaşmır. Söhbət Türk dünyasının öz coğrafiyasını qarşılıqlı şəkildə birləşdirmə iradəsini hansı səviyyədə ortaya qoya bilməsindən gedir. 2026-cı ilə doğru irəlilədikcə bu iradənin real məkanda öz əksini tapıb-tapmayacağı, Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəkdə hansı tip aktora çevriləcəyini də müəyyən edəcəkdir. Məhz bu səbəbdən nəqliyyat xətləri üzərindən aparılan müzakirələr Türk dünyasının strateji kimliyinin formalaşması prosesində həlledici dönəm kimi tarixə düşməkdədir.
