Dr. Yücel Karauz: ABŞ-ın “yeni dünya nizamı” axtarışında Güney Qafqaz və Orta Asiya xüsusi önəm kəsb edir
BAYRAQDAR MEDİA – “Qlobal güc balansının yenidən formalaşdığı bir mərhələdə ABŞ-ın “yeni dünya nizamı” axtarışında Güney Qafqaz və Orta Asiya regionu xüsusi olaraq önə çıxır. Daha da dəqiq desək, ABŞ-ın “yeni dünya nizamı” axtarışında Güney Qafqaz və Orta Asiya xüsusi önəm kəsb edir”.
Bunu BAYRAQDAR MEDİA-ya özəl dəyərləndirməsində Türkiyənin Azərbaycandakı sabiq hərbi attaşesi, ehtiyatda olan general Dr. Yücel Karauz deyib.
ABŞ-ın Azərbaycanla münasibətləri dərinləşdirmək istədiyi sahələr xüsusilə Güney Qafqaz kontekstində daha aydın görünür
Onun sözlərinə görə, bu iki region mövcud yanaşmada dörd əsas strateji başlıq üzrə dəyərləndirilir: “Bunlar Rusiyanı əhatə edən qurşaqda sabitlik və nüfuzun qorunması, Çinə qarşı təchizat və logistika dayanıqlığının təmin edilməsi, enerji və kritik infrastruktur təhlükəsizliyi, eləcə də regional əlaqəliliyin, yəni dəhlizlərin, rəqəmsal xətlərin, dəmir yolu və limanların inkişafıdır. Məhz bu çərçivədə Azərbaycan ABŞ üçün “enerji + dəhliz + təhlükəsizlik” tənliyinin əsas açar nöqtəsi kimi ön plana çıxır”.
Qeyd edilib ki, ABŞ-ın Azərbaycanla münasibətləri dərinləşdirmək istədiyi sahələr xüsusilə Güney Qafqaz kontekstində daha aydın görünür: “2025-ci ildə Vaşinqtonun dəstəklədiyi sülh çərçivəsindən sonra, 2026-cı ilin yanvarında Reuters agentliyində yer alan və “TRIPP” (Trump Route for International Peace and Prosperity) adlandırılan yeni dəhliz və əlaqəlilik təşəbbüsü bu baxımdan diqqət çəkir. Sözügedən layihə Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə xəttini gücləndirən, tərkibində dəmir yolu, enerji xətləri və fiber-optik komponentləri birləşdirən kompleks bir çərçivə kimi təqdim olunur”.
Vaşinqton üçün sülh yalnız siyasi razılaşma deyil, həm də texniki və iqtisadi mexanizmlərlə möhkəmləndirilməli prosesdir
Türkiyəli general deyib ki, eyni informasiya axınında Ermənistan–Azərbaycan enerji sistemlərinin inteqrasiyası məsələsinin ABŞ tərəfindən “iqtisadi sülh” memarlığının bir hissəsi kimi dəyərləndirilməsi də xüsusi vurğulanır: “Bu yanaşma göstərir ki, Vaşinqton üçün sülh yalnız siyasi razılaşma deyil, həm də texniki və iqtisadi mexanizmlərlə möhkəmləndirilməli prosesdir. Bununla yanaşı, Reuters-in ABŞ Prezidentinin açıqlamalarına istinadla qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanla texnologiya və müdafiə sahələrində mümkün sazişlər, o cümlədən ABŞ istehsalı müdafiə avadanlığının satışı məsələsi də gündəmdədir. Orta Asiya istiqamətində isə ABŞ daha çox “regional platforma” yanaşmasına üstünlük verir. C5+1 formatı rəsmi kanallar vasitəsilə davam etdirilir və ayrı-ayrı ölkələrdən çox, regionun vahid iqtisadi-diplomatik paket kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir. Bu çərçivəni tamamlayan B5+1 mexanizmi isə C5+1-in biznes qarşılığı kimi çıxış edir. ABŞ Dövlət Departamentinin 2025-ci ilə aid sənədlərində bu formatın ticarət, investisiya və tənzimləyici uyğunluq üzərindən əlaqələrin dərinləşdirilməsinə xidmət etdiyi açıq görünür”.
Bildirilib ki, bu yanaşmanın regional təsirləri xüsusilə üç əsas aktor üçün fərqli nəticələr doğurur: “Türkiyə baxımından ABŞ-ın əlaqəli şəkildə investisiyalarını ön plana çıxarması Ankaranın “Orta Dəhliz” və türk dünyası əlaqəliliyi rolunu gücləndirir. Xüsusilə Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə xətti Türkiyəni Avrasiya keçidlərində daha kritik mövqeyə gətirir. Enerji diplomatiyasında isə “qaz + yaşıl transformasiya + infrastruktur maliyyələşməsi” kombinasiyası Türkiyənin tranzit və enerji mərkəzi iddiasını qiymət, investisiya və müqavilə parametrləri baxımından daha ciddi sınaq qarşısında qoyur”.
Qeyd edilib ki, Azərbaycan üçün bu proseslər danışıqlar gücünün artması ilə yanaşı, balans siyasətinin xərcini də yüksəldir. ABŞ-ın “sülh + dəhliz + müdafiə” paketinə verdiyi önəm Bakının Batı ilə manevr imkanlarını genişləndirə bilər. Lakin paralel olaraq Rusiya, İran və Çin kimi regional və qlobal aktorların reaksiyalarını idarə etmək ehtiyacı artır.
Orta Asiya üçün isə əsas dəyişiklik “ayrı-ayrı ölkələr” yanaşmasından “regional paket” yanaşmasına keçiddir
Müsahibimiz deyib ki, Orta Asiya üçün isə əsas dəyişiklik “ayrı-ayrı ölkələr” yanaşmasından “regional paket” yanaşmasına keçiddir: “C5+1 və B5+1 formatları regionda standartlaşmanı, investisiya asanlaşdırılmasını və ortaq layihələri təşviq edə bilər. Bununla yanaşı, Çin və Rusiya ilə rəqabətin getdikcə daha çox infrastruktur və data sahəsinə keçməsi diqqət çəkir. Dəhlizlər artıq təkcə nəqliyyat deyil, həm də rəqəmsal onurğa deməkdir ki, bu da “kimin standartları və kimin təhlükəsizlik memarlığı” sualını daha da aktuallaşdırır”.
Dr. Yücel Karauzun qənaətinə görə, 2026-cı il baxışı ilə mümkün inkişaflar isə bir neçə əsas ssenari üzərində cəmlənir: “Dəhlizləşmə sürətləndikcə sərhəd, gömrük, təhlükəsizlik, sığorta və maliyyələşmə məsələləri daha sərt danışıqlar predmetinə çevrilə bilər. ABŞ–Azərbaycan münasibətlərində müdafiə və texnologiya gündəmi daha görünən ola, bu isə praktikada təlimlər, potensialın artırılması və taktiki texnologiya təchizatı kimi istiqamətlərdə özünü göstərə bilər. Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesində enerji sistemlərinin inteqrasiyası kimi texniki addımlar önəmli rol oynasa da, daxili siyasi müzakirələr prosesi ləngidə bilər. Orta Asiyada isə ABŞ-ın iqtisadi izi artsa belə, iri infrastruktur layihələrində maliyyələşmə məhdudiyyətləri səbəbilə Vaşinqtonun təsiri daha çox standartlar, özəl sektor və tənzimləyici uyğunlaşma kanalları üzərindən formalaşacaq”.
