Son yeniləmə: 16 Avqust 2026
BAYRAQDAR MEDİA – Son vaxtlar ADP sədri Sərdar Cəlaloğlunun Qaçaq Nəbi və Həcər xanım haqqında yenidən səsləndirdiyi fikirləri izləyirəm. Əvvəllər də bu mövzuda danışıb, Qaçaq Nəbini “qoyun-keçi oğrusu” adlandırıb, Həcər xanım haqqında xoşagəlməz fikirlər söyləyib. Mən uzun müddət bunlara münasibət bildirməmişəm.
Amma məsələ artıq fikir ayrılığından çıxıb tarixi şəxsiyyətlərin adına ağır ittihamlar səsləndirmək həddinə çatanda cavab verməyi lazım bildim.
Mən tarixçi olduğumu iddia etmirəm. Mən Qubadlılıyam. Bizim tərəflərdə Qaçaq Nəbinin adı kitabdan əvvəl el yaddaşından eşidilib. Atalarımızdan, babalarımızdan, nənələrimizdən Nəbi və Həcər haqqında söhbətlər eşidə-eşidə böyümüşük. Bizdən əvvəlki nəsillər arasında Nəbinin dövrünü görmüş, onu şəxsən tanımış və ya onunla eyni dövrdə yaşamış adamlardan eşitdiklərini sonrakı nəslə danışan insanlar olub. Bu, əlbəttə, öz-özlüyündə arxiv sənədi deyil. Mən də şifahi yaddaşı arxiv sənədi kimi təqdim etmirəm. Amma bir bölgənin nəsildən-nəslə ötürülmüş tarixi yaddaşını da bir cümlə ilə silmək olmaz.
Ona görə mənim üçün bu məsələ həm tarix, həm də yaddaş məsələsidir.
Əvvəlcə bir şeyi dəqiqləşdirək…
Qaçaq Nəbi, Nəbi Alı oğludur. XIX əsrin ikinci yarısında Zəngəzur qəzasında yaşamış və adı geniş bir qaçaq hərəkatı ilə bağlanmış tarixi şəxsiyyətdir.
Qubadlı Rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi tarix məlumatında belə Qaçaq Nəbi və Həcər Qubadlının yetişdirdiyi xalq qəhrəmanları sırasında göstərilir.
Deməli, söhbət sonradan uydurulmuş bir kino personajından getmir.
Sərdar Cəlaloğlunun əsas səhvi: “Qara Nəbi elə Qaçaq Nəbidir”
Sərdar Cəlaloğlunun illərdir təkrarladığı iddianın əsasını araşdıranda ortaya çox qəribə mənzərə çıxır.
O, 2013-cü ildə mətbuatda təxminən belə bir məntiq irəli sürüb: Maksim Qorki “Qafqazda quldurlar”ında Qara Nəbidən yazıb və “o dövrdə Nəbi adında yalnız bir qaçaq məlum olduğundan” həmin Qara Nəbi Qaçaq Nəbidir.
Məncə, bütün problemin kökü elə bu cümlədədir.
“Nəbi adında bir qaçaq tanıyıram, deməli mənbədəki Qara Nəbi də odur” yanaşması tarixdə şəxs müəyyənləşdirmə üsulu deyil.
Bunun üçün sənəd lazımdır.
Adamın atasının adı uyğun gəlməlidir.
Yaşadığı yer uyğun gəlməlidir.
Hadisənin tarixi uyğun gəlməlidir.
Dəstəsinin üzvləri uyğun gəlməlidir.
Fəaliyyət göstərdiyi coğrafiya uyğun gəlməlidir.
Arxiv sənədləri bir-birini təsdiqləməlidir.
Bunların heç birini ortaya qoymadan yalnız “Nəbi adlı bir qaçaq tanıyıram” məntiqi ilə iki tarixi şəxsi eyniləşdirmək mümkün deyil.
Əks halda sabah XIX əsrdə yaşamış hər Həsəni bir Həsən, hər Kərəmi bir Kərəm hesab etməliyik.
Tarix belə yazılmır.
İndi gələk Maksim Qorkiyə
Sərdar Cəlaloğlu dəfələrlə deyir ki, “bunu mən demirəm, Maksim Qorki yazıb”.
Mən də məhz buna görə Maksim Qorkinin həmin mətnini araşdırdım.
Əsərin adı “Разбойники на Кавказе” (“Qafqazda quldurlar”) şəklindədir.
Maksim Qorkinin bu oçerki 8 noyabr 1896-cı ildə “Нижегородский листок” qəzetinin 307-ci nömrəsinin 1-ci səhifəsində dərc olunub.
Mətnin hadisə coğrafiyasına diqqət edin.
Söhbət əsasən Qori bölgəsindən və Gürcüstan ərazisindən gedir.
Mətndə konkret olaraq Sandro Xubuluri, Tate Cioşvili, Lekso Tavqozaşvili və onların ətrafındakı quldur dəstəsindən danışılır. Hətta Dimo Kercaşvilinin ifadəsi verilir; onun dağ otlaqlarından qayıdarkən həmin dəstə ilə qarşılaşmasından, pulunun və tüfəng qabının alınmasından, xəncərlə yaralanmasından söhbət açılır.
Yəni qarşımızda Zəngəzurda Qaçaq Nəbinin həyatını araşdıran tarixi monoqrafiya yoxdur.
Qori ətrafındakı quldurluq hadisələrindən bəhs edən qəzet oçerki var.
Daha mühümü:
Açıq şəkildə əldə olan həmin rusca mətndə Nəbi Alı oğlunun bioqrafiyasını müəyyən edən məlumat yoxdur.
Belə olan halda mən Sərdar Cəlaloğluna çox sadə sual verirəm:
Qorkinin hansı cümləsində “Nəbi Alı oğlu” yazılıb?
Hansı cümlədə Zəngəzur yazılıb?
Hansı cümlədə Qubadlı göstərilib?
Hansı cümlədə onun atasının adının Alı olduğu qeyd edilib?
Hansı sənədlə Qorkinin haqqında danışdığı iddia olunan Qara Nəbi ilə Zəngəzurun Qaçaq Nəbisinin eyni adam olduğu sübut olunur?
Bunlardan heç biri yoxdursa, “Qara Nəbi = Qaçaq Nəbi” nəticəsi tarixi fakt deyil.
Bu, Sərdar Cəlaloğlunun öz yozumudur.
Və bir tarixi şəxsiyyəti “qoyun-keçi oğrusu” elan etmək üçün şəxsi yozum kifayət etmir.
Bəhlul Behcəti hara qoyuruq?
Qaçaq Nəbi haqqında danışanda mənim üçün ən mühüm mənbələrdən biri Bəhlul Behcətdir. Çünki Bəhlul Behcət Qaçaq Nəbi haqqında sonradan eşitdiyi bir əfsanəni yazmayıb. Onun əsərinin adı özü hər şeyi deyir: “Qaçaq Nəbinin tarixi — vəsiqə və sənədlər üzrə”. Əsər 288 səhifədir.
Bəhlul Behcət Zəngəzur mühitinin adamı idi, bölgəni və onun insanlarını tanıyırdı. Üstəlik, özü əsərində Nəbi haqqında əvvəlki yazılardakı yalan-yanlış və qeyri-təbii məqamları tənqid edirdi.
Bu, çox vacib məsələdir.
Yəni Bəhlul Behcət Nəbini kor-koranə əfsanələşdirmək məqsədi daşımırdı. Əksinə, əfsanəni tarixdən ayırmağa çalışırdı.
Əgər biz Qaçaq Nəbi haqqında ciddi danışırıqsa, onun həyatına 288 səhifəlik sənədli tədqiqat həsr etmiş Bəhlul Behcəti bir tərəfə qoyub, Qorkinin Qori bölgəsindəki quldurlar haqqında qəzet oçerkindən nəticə çıxarmaq necə əsaslandırılır?
Təkcə Bəhlul Behcət də deyil
Qaçaq Nəbi haqqında bir nəfər yazmayıb.
Azərbaycan istiqlal hərəkatının tanınmış simalarından Nağı Şeyxzamanlı ayrıca “Qaçaq Nəbi” oçerki yazıb. O, Nəbinin fəaliyyətini rus əsarətinə qarşı mübarizə kontekstində qiymətləndirir və onun təkcə Qarabağda deyil, Gəncə vilayətinin müxtəlif qəzalarında fəaliyyət göstərdiyini qeyd edir.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qaçaq hərəkatı haqqında yazılarında çar idarəsinin qaçaqların ailələrinə qarşı münasibətinə və qaçaqlığın yaranmasının sosial-siyasi səbəblərinə toxunulur.
Hüseyn Baykara Azərbaycan istiqlal mübarizəsinin tarixini yazarkən Qaçaq Nəbi hərəkatına da toxunub.
Əliheydər Tahirov “Qaçaq Nəbi” dastanını ayrıca kitab halında nəşr etdirib.
Sonrakı illərdə Azərbaycan folklorşünasları Qaçaq Nəbi dastanının müxtəlif variantlarını toplayıb, müqayisə edib və elmi dövriyyəyə daxil ediblər.
AMEA səviyyəsində Qaçaq Nəbi mövzusunda dissertasiya və elmi tədqiqatlar aparılıb.
2023-cü ildə “Dədə Qorqud” elmi jurnalında dərc olunan araşdırmada da Bəhlul Behcətin tarixi əsərində dövrün özbaşınalıqlarının faktlarla göstərildiyi qeyd olunur.
Deməli, qarşıda bütöv bir mənbələr və tədqiqatlar korpusu dayanır.
Bəhlul Behcət var.
Nağı Şeyxzamanlı var.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qaçaq hərəkatına münasibəti var.
Hüseyn Baykaranın araşdırmaları var.
Əliheydər Tahirovun topladığı dastan materialları var.
Azərbaycan folklorşünaslarının araşdırmaları var.
AMEA tədqiqatları var.
Və ən əsası, Nəbinin yaşadığı bölgənin yüz ildən artıq qoruduğu xalq yaddaşı var.
Bunların qarşısına yalnız “Maksim Qorki Qara Nəbi yazıb, məncə o elə Qaçaq Nəbidir” arqumentini qoymaq mənə ciddi tarixçilik təsiri bağışlamır.
Bir də xalq yaddaşı var
Mən Qubadlılıyam.
Qubadlının Dəmirçilər kəndindənəm.
Bizim kəndlərdə, ümumiyyətlə Qubadlı elində Nəbi haqqında söhbətlər kitab çap olunandan sonra yaranmayıb.
Babalarımızdan, nənələrimizdən eşitdiyimiz söhbətlər olub.
Onlar da özlərindən əvvəlki yaşlı adamlardan eşidiblər.
Nəbinin keçdiyi yerlərdən, kimlərlə münasibətindən, kasıba və zəifə münasibətindən, Həcərin onun yanında necə dayanmasından danışılıb.
Hətta bizim yaşlılarımız arasında Nəbini şəxsən görmüş və tanımış əvvəlki nəsillərdən eşitdiklərini danışan insanlar olub.
Mən yenə deyirəm: bunları arxiv sənədi kimi təqdim etmirəm.
Amma buna tarixi yaddaş deyilir.
Tarix yalnız dövlət dəftərxanasında yazılan kağızdan ibarət deyil. Xüsusilə XIX əsrin kənd cəmiyyətini araşdıranda şifahi tarix də mənbələrdən biridir — sadəcə tənqidi yanaşmaq və digər mənbələrlə tutuşdurmaq şərti ilə.
Bir də çox sadə məntiq var.
XIX əsrdə Qafqazda yüzlərlə oğru olub.
Yüzlərlə quldur olub.
Yüzlərlə qaçaq olub.
Bəs niyə xalq onların hamısına dastan qoşmadı?
Niyə yüz ildən artıq:
“Həcəri özündən ay qoçaq Nəbi…”
deyə yaddaşında saxladı?
Niyə Nəbinin adı Zəngəzurdan çıxıb Azərbaycanın başqa bölgələrinə yayıldı?
Niyə bir qoyun oğrusunun həyatını Bəhlul Behcət oturub “vəsiqə və sənədlər üzrə” 288 səhifə araşdırmalı idi?
Niyə Nağı Şeyxzamanlı onun haqqında ayrıca oçerk yazmalı idi?
Niyə Azərbaycan folklorşünaslığı bu mövzunu onilliklər boyu araşdırmalı idi?
Bu suallara cavab vermədən Nəbinin üstünə “qoyun oğrusu” damğası vurmaq çox asandır.
Tarix isə asan hökmləri sevmir.
Həcər xanım haqqında
Sərdar Cəlaloğlunun Həcər xanım haqqında vaxtilə söylədiyi fikirləri də unutmaq olmaz.
O, Həcərin Nəbidən sonra ailə həyatı ilə bağlı iddialar səsləndirib və hətta bunu Qubadlı camaatı haqqında ümumiləşdirməyə qədər aparıb.
Məncə, bu, artıq tarix müzakirəsindən uzaqlaşır.
Həcər xanımın şəxsi həyatı haqqında konkret iddia varsa — sənədi göstərilsin.
Amma fərz edək ki, Həcərin həyatında Nəbidən sonra başqa nikah olub.
Bu onun Nəbi ilə birlikdə keçdiyi həyat yolunu necə silir?
Onun göstərdiyi cəsarəti necə yox edir?
XIX əsrdə yaşayan bir qadının sonrakı ailə həyatını XXI əsrdə onun qəhrəmanlığını ölçmək üçün meyara çevirmək nə dərəcədə ədalətlidir?
Nağı Şeyxzamanlının irsi haqqında elmi araşdırmalarda belə Həcərin rus əsgərlərinin təqibi qarşısında göstərdiyi cəsarət və soyuqqanlılıq haqqında ayrıca epizodlar verilir.
Həcər sadəcə “Qaçaq Nəbinin arvadı” adı ilə yadda qalmayıb.
Xalq onu Qoçaq Həcər kimi yadda saxlayıb.
Bu iki sözün arasında böyük fərq var.
Sərdar Cəlaloğlunun üslubu haqqında da bir neçə kəlmə
Mən Sərdar Cəlaloğlunun şəxsiyyətinə qiymət vermək fikrində deyiləm.
Amma onun ictimai çıxışlarına qiymət vermək hər kəsin haqqıdır.
Mətbuata baxanda görünür ki, Sərdar Cəlaloğlu müxtəlif dövrlərdə Qaçaq Nəbi, Həcər xanım və başqa tarixi-mədəni mövzular haqqında kəskin, mübahisəli və ictimai etiraz doğuran fikirlər səsləndirib.
Bu, özlüyündə heç kimi haqsız etmir.
Amma insan ardıcıl olaraq sensasion tarixi hökmlər verirsə, həmin hökmlərin arxasında bir o qədər də ciddi mənbə dayanmalıdır.
Qaçaq Nəbi məsələsində isə mən həmin səviyyədə sübut görmürəm.
Əksinə, əsas arqument belədir:
Qorki “Qara Nəbi” yazıb.
Nəbi adlı başqa məşhur qaçaq tanımırıq.
Deməli, Qara Nəbi Qaçaq Nəbidir.
Mən bunu ciddi tarixi sübut hesab etmirəm.
Sərdar Cəlaloğlunun siyasi fəaliyyətinə, dünyagörüşünə və şəxsi keyfiyyətlərinə burada qiymət vermək də istəmirəm.
Mən onun qarşısına daha çətin bir şey qoyuram: Sənəd.
Ona görə də Sərdar Cəlaloğluna açıq suallarım bunlardır:
Qara Nəbinin Nəbi Alı oğlu olduğunu təsdiq edən ilkin arxiv sənədi hansıdır?
Qaçaq Nəbinin öz dövründə “Qara Nəbi” adlandırıldığını göstərən sənəd hansıdır?
Maksim Qorkinin mətnində “Nəbi Alı oğlu” harada yazılıb?
Qorkinin mətnində Zəngəzur və ya Qubadlı ilə həmin Qara Nəbi arasında əlaqə harada göstərilib?
Qara Nəbinin bioqrafik məlumatlarının Qaçaq Nəbinin bioqrafiyası ilə üst-üstə düşdüyünü hansı mənbə sübut edir?
Qaçaq Nəbinin qoyun-keçi oğurladığını göstərən çar idarəsinin konkret sənədi hansıdır?
Arxiv, fond, siyahı, iş və vərəq nömrəsi varmı?
Varsa, göstərin.
Həcər xanım haqqında səsləndirilən ağır iddiaların ilkin tarixi mənbələri hansılardır?
Bunlara konkret sənədlərlə cavab verilərsə, mən həmin sənədləri oxumağa hazıram.
Hətta nəticə mənim Qaçaq Nəbi haqqında uşaqlıqdan eşitdiklərimə zidd olsa belə.
Çünki həqiqət bizim istəyimizdən böyükdür.
Amma eyni şeyi Sərdar Cəlaloğlundan da gözləmək haqqımızdır.
Qaçaq Nəbi oğrudursa — sənədini göstər.
Qara Nəbi Qaçaq Nəbidirsə — sənədini göstər.
Qorki Qaçaq Nəbi haqqında yazıbsa — orijinal mətndə yerini göstər.
Həcər haqqında deyilənlər həqiqətdirsə — ilkin mənbəni göstər.
Tarixdə “mən belə hesab edirəm” sübut deyil.
Bir xalqın yüz ildən artıq yaddaşında yaşayan tarixi şəxsiyyətə ağır ittiham səsləndirmək üçün ehtimal yox, dəlil lazımdır.
Mən Qaçaq Nəbini müqəddəsləşdirmirəm.
Nəbinin həyatında səhv olubsa, yazılsın.
Haqsızlıq edibsə, sənədlə göstərilsin.
Günahsız adamın malını alıbsa, sübut ortaya qoyulsun.
Biz də qəbul edək.
Biz həqiqətdən qorxmuruq.
Amma həqiqətlə ehtimalı, sənədlə şəxsi yozumu da bir-birinə qarışdırmayaq.
Qaçaq Nəbinin böyüklüyünü mənim bu yazım yaratmayıb ki, Sərdar Cəlaloğlunun bir neçə cümləsi də yox etsin.
Nəbinin haqqında hökmü çoxdan tarix verib.
Onun haqqında Bəhlul Behcət yazıb.
Nağı Şeyxzamanlı yazıb.
Azərbaycanın tarixçiləri və folklorşünasları yazıb.
Haqqında dastan yaranıb.
Həcərin adı onunla yanaşı xalq yaddaşına həkk olunub.
Ən əsası isə Nəbinin adı öz elinin yaddaşında nəsildən-nəslə keçib.
Mən də həmin elin övladı kimi deyirəm:
Qaçaq Nəbinin tarixini yenidən araşdırmaq istəyirsinizsə — buyurun, araşdırın.
Yeni sənəd tapırsınızsa — ortaya qoyun.
Bəhlul Behcətin səhvini tapırsınızsa — sübut edin.
Bizim babalarımızın danışdıqlarının əksini göstərən sənəd varsa — göstərin.
Amma başqa bir adamın adının qarşısında “Qara” sözünü görüb onu Nəbi Alı oğlu elan etmək, sonra da həmin adam haqqında deyilənləri Qaçaq Nəbinin boynuna yazmaqla tarix dəyişdirilməz.
Əvvəl sübut edin ki, Qara Nəbi Qaçaq Nəbidir.
Bütün məsələ buradan başlayır.
Sərdar Cəlaloğlunun Qaçaq Nəbini sevib-sevməməsinin mənim üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur.
Mən ondan yalnız bir şey gözləyirəm:
Tarixdən danışanda tarixə yaraşan məsuliyyətlə danışmaq.
Çünki yüz ildən sonra ölünün ünvanına söz demək asandır.
O sözün altına yüzillik sənəd qoymaq çətindir.
Sözün gur olması onu tarixi fakt etmir.
Tarixdə son sözü emosiyalar, siyasi mövqelər və şəxsi ehtimallar yox, mənbə və sənəd deməlidir.
Qaçaq Nəbi də məhz o sənədlərin və xalq yaddaşının qarşısında qiymətləndirilməlidir.
Cəsarət Bayramov
Qubadlı rayonu, Dəmirçilər kənd sakini
Redaksiyadan: Sərdar Cəlaloğlunun qoyulan suallara cavablarını həvəslə dərc etmək istərdik.
İlk şərhi yaza bilərsiniz