Mehmet Gökhan Özçübükçu – Özəl olaraq BAYRAQDAR MEDİA üçün
BAYRAQDAR MEDİA – Beynəlxalq sistem son illərdə yalnız siyasi və hərbi balanslar baxımından deyil, qlobal ticarət şəbəkələri baxımından da köklü transformasiya prosesinə daxil olmuşdur. Pandemiya dövründə yaşanan təchizat zənciri qırılmaları, Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra Şimal Dəhlizinin üzləşdiyi geosiyasi risklər və Qırmızı dəniz marşrutunda meydana çıxan təhlükəsizlik problemləri dövlətləri və qlobal şirkətləri daha təhlükəsiz, daha sürətli və daha dayanıqlı ticarət marşrutları axtarmağa sövq etmişdir. Bu prosesdə ön plana çıxan ən mühüm alternativlərdən biri Orta Dəhliz olmuş, dəhlizin ən kritik halqasını isə Bakı–Tbilisi–Qars (BTQ) Dəmir Yolu Xətti təşkil etmişdir.
Gürcüstanın Axalkalaki bölgəsində aparılan modernizasiya işlərinin başa çatdırılmasından sonra BTQ Dəmir Yolunun yenidən tam gücü ilə istifadəyə verilməsi texniki nəqliyyat layihəsindən qat-qat böyük məna daşıyır. Bu inkişaf Avrasiyada formalaşmaqda olan yeni iqtisadi memarlığın mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Çünki müasir dövrdə nəqliyyat xətləri yalnız yük daşıyan infrastruktur deyil, həm də iqtisadi təhlükəsizliyin, investisiya sabitliyinin və geosiyasi təsirin əsas müəyyənedicilərinə çevrilmişdir.
Bakı–Tbilisi–Qars xətti məhz bu səbəbdən adi bir dəmir yolu layihəsi deyil. Bu xətt Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan Orta Dəhlizin əsas sütununu təşkil edir. Buna görə də BTQ-nin tam gücü ilə fəaliyyət göstərməsi yalnız Türkiyə, Azərbaycan və Gürcüstan üçün deyil, bütövlükdə Avrasiya üçün strateji nəticələr doğurur.
Azərbaycanın strateji transformasiyası: Enerji gücündən geoiqtisadi mərkəzə
Son otuz ilin inkişaf trayektoriyası nəzərdən keçirildikdə Azərbaycanın keçdiyi transformasiya xüsusi diqqət çəkir. 1990-cı illərdə Azərbaycanın beynəlxalq sistemdəki əhəmiyyəti əsasən neft və təbii qaz ehtiyatlarından qaynaqlanırdı. Bakı–Tbilisi–Ceyhan Neft Kəməri, TANAP və TAP kimi layihələr ölkəni Avropanın enerji təhlükəsizliyinin əvəzolunmaz aktorlarından birinə çevirmişdi. Lakin bu gün Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti yalnız enerji resursları ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan artıq enerji, ticarət, nəqliyyat və investisiya axınlarını birləşdirən çoxşaxəli geoiqtisadi mərkəzə çevrilməkdədir.
Bakı–Tbilisi–Qars xəttinin tam gücü ilə fəaliyyət göstərməsi bu transformasiyanın ən konkret göstəricilərindən biridir. Çünki bu marşrut vasitəsilə yalnız yüklər daşınmır, eyni zamanda istehsal zəncirləri, investisiya şəbəkələri, logistika sistemləri və iqtisadi əlaqələr də hərəkət edir. Başqa sözlə desək, Azərbaycan enerji dəhlizlərinin mərkəzindən ticarət dəhlizlərinin mərkəzinə doğru irəliləyir. Qarşıdakı dövrdə ölkənin strateji gücü yalnız enerji ixracından deyil, həm də tranzit ticarət və logistika mərkəzi olmaq potensialından qidalanacaqdır.
Bu transformasiya Azərbaycanın beynəlxalq sistemdəki mövqeyini də dəyişdirir. Keçmişdə enerji ehtiyatları ilə seçilən ölkə bu gün Avrasiyanın ticarət axınlarını yönləndirən strateji bağlantı mərkəzinə çevrilmək yolundadır. Bu isə Azərbaycana yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda diplomatik və geosiyasi manevr imkanları da qazandırır.
Türkiyənin geoiqtisadi yüksəlişi
Türkiyə baxımından BTQ və Orta Dəhliz uzunmüddətli geoiqtisadi baxışın əsas elementləri sırasında yer alır. Türkiyə uzun illərdir enerji mərkəzi, logistika mərkəzi və ticarət mərkəzi olmaq hədəfini ardıcıl şəkildə həyata keçirməyə çalışır. Enerji sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə olunsa da, nəqliyyat və logistika sahəsində ən əhəmiyyətli addımlardan biri Bakı–Tbilisi–Qars xətti olmuşdur.
Bu xətt sayəsində Türkiyə yalnız Asiya ilə Avropa arasında körpü rolunu oynayan ölkə deyil, eyni zamanda ticarət axınlarını yönləndirən və təşkil edən strateji mərkəz statusu qazanır. Qlobal iqtisadiyyatda ticarət yollarına nəzarət edən dövlətlər yalnız iqtisadi üstünlük əldə etmir, həm də siyasi və diplomatik təsir imkanlarını genişləndirirlər. Bu səbəbdən BTQ-nin güclənməsi Türkiyənin təkcə iqtisadi potensialını deyil, geosiyasi çəkisini də artırır.
Gələcəkdə Türkiyənin ən mühüm üstünlüklərindən biri Avropa ilə Asiya arasındakı ticarətin təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə həyata keçirilməsində oynayacağı kritik rol olacaqdır. Bu vəziyyət Türkiyəni sadəcə tranzit ölkə olmaqdan çıxararaq logistikanın təşkil edildiyi, idarə olunduğu və yönləndirildiyi mərkəzə çevirəcəkdir.
Bakı–Tbilisi–Qars xəttinin illik təxminən 5 milyon ton yükdaşıma gücünə çatması da bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Bu göstərici yalnız texniki tutum artımı deyil, eyni zamanda Orta Dəhlizin nəzəri layihədən çıxaraq real şəkildə fəaliyyət göstərən və qlobal ticarət şəbəkələrinə inteqrasiya olunan sistemə çevrildiyini nümayiş etdirir.
Xüsusilə Rusiya üzərindən keçən Şimal Dəhlizinin riskli hala gəlməsi və dəniz daşımalarında müşahidə olunan problemlər nəzərə alındıqda, BTQ-nin təqdim etdiyi alternativ hər keçən gün daha da önəm qazanır. Bu inkişafın qısamüddətli perspektivdə daşıma müddətlərini azaltması, təchizat zəncirlərini şaxələndirməsi və Türkiyə ilə Azərbaycanın logistika gəlirlərini artırması gözlənilir.
Daha da əhəmiyyətlisi, bu tutum artımı qlobal şirkətlərə yeni etimad mesajı verir. Çünki müasir dövrdə şirkətlər yalnız maya dəyərinə deyil, marşrut təhlükəsizliyinə və dayanıqlılığa da önəm verirlər. BTQ bu baxımdan qlobal təchizat zəncirlərinin etibarlı komponentlərindən birinə çevrilir.
Türk dünyasının iqtisadi onurğa xətti
Bakı–Tbilisi–Qars xəttinin ən mühüm tərəflərindən biri də Türk dünyası baxımından daşıdığı strateji əhəmiyyətdir. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan kimi türk dövlətlərinin Avropa bazarlarına çıxışı baxımından Orta Dəhliz getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı son illərdə siyasi, iqtisadi və institusional əməkdaşlığı gücləndirməyə çalışarkən, bu əməkdaşlığın ən konkret təzahürü məhz nəqliyyat dəhlizləridir. Çünki iqtisadi inteqrasiyanın davamlı olması üçün fiziki bağlantıların gücləndirilməsi vacibdir.
Bu baxımdan BTQ yalnız dəmir yolu xətti deyil, Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyasını mümkün edən strateji infrastruktur layihəsidir. Türk dövlətləri arasında ticarət dövriyyəsi artdıqca bu xəttin əhəmiyyəti daha da artacaqdır.
Gələcəyin mövzusu: Sərnişin daşımaları və ictimai inteqrasiya
Bu gün ictimai müzakirələrdə daha çox yükdaşımalar ön plana çıxsa da, gələcəkdə BTQ-nin sərnişin daşımaları baxımından da mühüm imkanlar yaradacağı gözlənilir. Xüsusilə yüksək standartlı dəmir yolu nəqliyyatının inkişafı ilə İstanbul–Qars–Tbilisi–Bakı marşrutunun gələcək illərdə sərnişin daşımalarına daha geniş şəkildə açılması mümkündür.
Daha uzunmüddətli perspektivdə isə Xəzər keçidli bağlantılar vasitəsilə Bakıdan Aktauya, oradan Daşkəndə və Türk dünyasının digər mərkəzlərinə uzanan dəmir yolu şəbəkələrinin inkişafı Türk dünyasının fiziki inteqrasiyasında yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər.
Bu proses yalnız iqtisadi nəticələr doğurmayacaqdır. Akademik əməkdaşlıq, turizm axınları, mədəni əlaqələr, tələbə mübadilə proqramları və işgüzar münasibətlər də bu bağlantılar sayəsində daha da inkişaf edəcəkdir.
Beləliklə, Türk Dövlətləri Təşkilatının siyasi və iqtisadi inteqrasiya hədəfləri ictimai inteqrasiya ilə tamamlanmış olacaqdır.
Qarşıdakı illərin ən mühüm geoiqtisadi mövzularından biri də Zəngəzur Dəhlizi olacaqdır. Dəhlizin reallaşması halında Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru və dəmir yolu bağlantısı qurulacaq, Orta Dəhlizin tutumu və səmərəliliyi əhəmiyyətli dərəcədə artacaqdır.
Bu inkişaf yalnız iki ölkə arasındakı əlaqələri gücləndirməyəcək, eyni zamanda Orta Asiyadan Avropaya uzanan logistika şəbəkəsinin tam inteqrasiyasını sürətləndirəcəkdir. Buna görə də Zəngəzur dəhlizi mövcud sistemin alternativi deyil, onu tamamlayan və genişləndirən strateji halqadır.
Nəticə: Avrasiyanın yeni nizamında artan əhəmiyyət
Bakı–Tbilisi–Qars Dəmir Yolunun tam gücü ilə yenidən fəaliyyətə başlaması ilk baxışdan nəqliyyat layihəsinin uğuru kimi görünə bilər. Lakin əslində baş verən proses bundan daha böyükdür. Çünki bu gün dünyada rəqabət yalnız istehsal gücü üzərindən deyil, ticarət yolları, logistika şəbəkələri və təchizat zəncirləri üzərindən də formalaşır. Təhlükəsiz dəhlizlərə sahib olan dövlətlər iqtisadi və siyasi baxımdan yeni üstünlüklər əldə edirlər.
Məhz bu nöqtədə Bakı–Tbilisi–Qars və Orta Dəhliz Türkiyə ilə Azərbaycanın gələcək strateji mövqeyini müəyyən edəcək layihələr sırasında yer alır. Azərbaycan enerji mərkəzi olmaq mərhələsini aşaraq Avrasiyanın aparıcı logistika və ticarət mərkəzlərindən birinə çevrilərkən, Türkiyə də Avropa ilə Asiya arasındakı iqtisadi əlaqələrin əsas aktorlarından biri olmaq istiqamətində irəliləyir.
Daha da əhəmiyyətlisi, bu proses yalnız iki ölkəni əhatə etmir. Orta Dəhlizin güclənməsi Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirəcək, Avropa ilə Orta Asiya arasındakı əlaqələri dərinləşdirəcək və Cənubi Qafqazı qlobal ticarətin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirəcəkdir.
Qarşıdakı illərdə BTQ üzərindən daşınan yük həcmi artacaq, yeni logistika mərkəzləri yaradılacaq, sənaye zonaları inkişaf edəcək və dəhlizlə əlaqəli iqtisadi fəaliyyətlər genişlənəcəkdir. Bununla yanaşı, sərnişin daşımalarının inkişaf etməsi halında Türk dünyası arasında mədəni və ictimai əlaqələr də yeni mərhələyə qədəm qoyacaqdır. Beləliklə, dəmir yolu yalnız malları deyil, insanları, ideyaları, investisiyaları və ortaq gələcək baxışını da daşıyacaqdır.
Bu gün Bakı–Tbilisi–Qars xətti ilə hərəkət edən hər bir qatar əslində yalnız yük vaqonlarından ibarət deyil. Həmin qatarlar eyni zamanda Avrasiyanın yeni iqtisadi nizamını, Türk dünyasının inteqrasiyasını və Türkiyə ilə Azərbaycanın yüksələn geoiqtisadi rolunu da daşıyır. Buna görə də Bakı–Tbilisi–Qars və Orta Dəhliz artıq sadəcə nəqliyyat layihəsi deyil; XXI əsr Avrasiyasının iqtisadi, strateji və geosiyasi memarlığını formalaşdıran tarixi transformasiyanın adıdır.
İlk şərhi yaza bilərsiniz