Mehmet Gökhan Özçübükçu – Özəl olaraq BAYRAQDAR MEDİA üçün
BAYRAQDAR MEDİA – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduğu 28 may 1918-ci il yalnız Azərbaycan xalqının müstəqillik iradəsini ortaya qoyduğu bir tarix deyil, eyni zamanda türk və İslam dünyasında müasir dövlətçilik prosesinin ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Çünki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Doğusunda parlament sistemi əsasında qurulan ilk respublika modeli olmuşdur. Bu baxımdan 28 May sadəcə müstəqillik bayramı deyil; modernləşmə, milli suverenlik, siyasi təmsilçilik və dövlət ağlının institusionallaşması baxımından tarixi bir dönüş nöqtəsidir. Bu gün Azərbaycanın həyata keçirdiyi xarici siyasət xətti, türk dünyası mərkəzli geosiyasi baxışı və regional gücə çevrilmə strategiyası da böyük ölçüdə bu tarixi mirasın davamı xarakteri daşıyır.
Xüsusilə son illərdə Güney Qafqazda baş verən hadisələr Azərbaycanın yalnız regional deyil, Avrasiya miqyasında təsirli aktora çevrildiyini göstərir. Qarabağda əldə edilən tarixi qələbədən sonra rəsmi Bakı həm diplomatik imkanlarını genişləndirmiş, həm də türk dünyası daxilindəki mövqeyini daha strateji səviyyəyə yüksəltmişdir. Məhz bu səbəbdən Prezident İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının Qeyri-rəsmi Zirvə Görüşü çərçivəsində səsləndirdiyi fikirlər yalnız adi diplomatik mesajlar kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu açıqlamalar türk dünyasının gələcəyinə dair yeni geosiyasi baxışın əsas konturlarını müəyyən edən strateji mesajlar xarakteri daşıyır.
Zirvənin keçirildiyi Türküstan şəhəri də xüsusi simvolik məna daşıyır. Türküstan tarix boyunca türk-İslam sivilizasiyasının ən mühüm mərkəzlərindən biri olmuş, ortaq mədəni yaddaşın, mənəvi mirasın və kimlik şüurunun formalaşdığı əsas coğrafiyalardan biri kimi ön plana çıxmışdır. Buna görə də Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə görüşünün burada keçirilməsi yalnız texniki təşkilati qərar deyil; ortaq tarix, ortaq kimlik və ortaq gələcək ideyasının məqsədli şəkildə ön plana çıxarılması deməkdir. Bu baxımdan zirvədə verilən mesajlar yalnız cari siyasi məsələlərlə məhdudlaşmamış, eyni zamanda türk dünyasının tarixi davamlılığına vurğu edən ideoloji və geokulturoloji məzmun daşımışdır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında diqqət çəkən əsas məqamlardan biri türk dövlətləri arasındakı münasibətlərin artıq simvolik qardaşlıq ritorikası ilə məhdudlaşmaması lazım olduğu barədə vurğular idi. Xüsusilə iqtisadi inteqrasiya, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, müdafiə əməkdaşlığı və regional həmrəylik mövzularında səsləndirilən fikirlər Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəkdə daha institusional və strateji bir quruma çevrilə biləcəyini göstərir. Bu nöqtədə Azərbaycanın yanaşması olduqca aydındır: türk dünyası yalnız mədəni mənsubiyyət məkanı deyil, eyni zamanda geosiyasi və geoiqtisadi güc məkanıdır.
Bu yanaşmanın arxasında son illərdə dəyişən qlobal balanslar dayanır. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avrasiya geosiyasətində yeni qırılmalar yaşanmış, enerji xətləri, ticarət marşrutları və logistika əlaqələri yenidən formalaşmağa başlamışdır. Avropanın enerji təhlükəsizliyi axtarışları, Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsü, Orta Asiyanın artan strateji əhəmiyyəti və Xəzər keçidli nəqliyyat layihələri türk dünyasını qlobal siyasətin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. Azərbaycan isə malik olduğu enerji resursları, coğrafi mövqeyi və nəqliyyat infrastrukturu sayəsində bu yeni düzəndə kritik mərkəz ölkə kimi ön plana çıxır.
Xüsusilə Orta Dəhliz layihəsi bu baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Çindən başlayaraq Orta Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu marşrut yalnız iqtisadi ticarət xətti deyil, eyni zamanda yeni nəsil geosiyasi bağlantı sistemidir. Azərbaycan burada həm tranzit ölkə, həm də strateji mərkəz funksiyası yerinə yetirir. Prezident İlham Əliyevin Türküstan Zirvəsində nəqliyyat və bağlantısallıq məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməsi də məhz bununla bağlıdır. Çünki rəsmi Bakı hesab edir ki, türk dünyasının fiziki inteqrasiyası təmin edilmədən siyasi və iqtisadi inteqrasiyanın tam şəkildə reallaşması mümkün deyil.
Bu nöqtədə Zəngəzur dəhlizi məsələsi də ayrıca strateji istiqamət kimi ön plana çıxır. Azərbaycan üçün Zəngəzur yalnız Naxçıvan ilə quru əlaqəsinin təmin olunması demək deyil. Eyni zamanda Türkiyə ilə Orta Asiya arasında birbaşa əlaqə yaradacaq geostrateji xətt kimi qiymətləndirilir. Bu səbəbdən Azərbaycanın türk dünyası baxışı yalnız ideoloji çərçivə daşımır; konkret nəqliyyat, ticarət və enerji siyasətləri ilə dəstəklənən çoxşaxəli dövlət strategiyası xarakteri daşıyır.
Türk Dövlətləri Təşkilatının son illərdə keçirdiyi transformasiya da bu kontekstdə xüsusi diqqət çəkir. İlk mərhələlərdə daha çox mədəni yaxınlaşma və ortaq tarix ideyası üzərində qurulan təşkilat artıq daha konkret geosiyasi hədəflər istiqamətində inkişaf edir. Müdafiə sənayesi əməkdaşlıqları, ortaq investisiya layihələri, nəqliyyat şəbəkələri, enerji diplomatiyası və regional koordinasiya mexanizmləri bunun əsas göstəriciləridir. Bu proses türk dünyasının beynəlxalq sistemdəki rolunu yenidən müəyyənləşdirmə cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.
Xüsusilə qlobal sistemin çoxqütblü struktura keçdiyi indiki mərhələdə orta ölçülü regional güclərin əhəmiyyəti getdikcə artır. Türk dövlətləri də malik olduqları enerji ehtiyatları, gənc əhali, strateji coğrafiya və nəqliyyat imkanları sayəsində Avrasiya siyasətində təsirli blok yaratmaq potensialına sahibdirlər. Lakin bunun həyata keçməsi üçün yalnız mədəni yaxınlıq kifayət etmir. İqtisadi inteqrasiya, ortaq diplomatik reflekslər, təhlükəsizlik koordinasiyası və institusional inkişaf vacibdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında vurğulanan əsas məqam da məhz budur.
Azərbaycanın burada oynadığı rol isə yalnız iştirakçı dövlət statusu ilə məhdudlaşmır. Bakı türk dünyasının inteqrasiya prosesini istiqamətləndirən əsas strateji aktorlardan biri kimi çıxış etməyə çalışır. Enerji diplomatiyasındakı aktivlik, Türkiyə ilə qurulan güclü strateji tərəfdaşlıq, Orta Asiya ilə inkişaf edən münasibətlər və Avropa ilə qorunan balanslı diplomatiya Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasət imkanlarını daha da gücləndirir.
Bu vəziyyət eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyinə dair mühüm siqnallar verir. Əgər mövcud inteqrasiya prosesi institusional mexanizmlərlə dəstəklənər, nəqliyyat layihələri tamamlanar və iqtisadi əməkdaşlıq dərinləşərsə, türk dünyasının yaxın illərdə Avrasiya geosiyasətində daha təsirli güc mərkəzinə çevrilməsi mümkündür. Xüsusilə enerji təhlükəsizliyi, logistika bağlantıları və ticarət dəhlizləri baxımından türk coğrafiyasının strateji əhəmiyyəti hər keçən gün daha da artır.
Bu baxımdan Türküstan Zirvəsində verilən mesajlar sadəcə diplomatik nəzakət ifadələri deyil. Bu açıqlamalar türk dünyasının gələcəkdə hansı siyasi, iqtisadi və strateji istiqamətdə inkişaf edəcəyinə dair mühüm işarələr daşıyır. Azərbaycan isə bu prosesdə həm tarixi yaddaşını, həm də müasir dövlət potensialını istifadə edərək türk dünyasının əsas aktorlarından biri olmağa davam edir. Buna görə də 28 Mayın mənası bu gün yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, eyni zamanda türk dünyasının gələcəyinə dair yeni geosiyasi baxışı anlamaq baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır.
İlk şərhi yaza bilərsiniz