Mehmet Gökhan Özçubukçu – Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (DASAM) sədri/ Beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis – Özəl olaraq BAYRAQDAR MEDİA üçün
BAYRAQDAR MEDİA – Beynəlxalq sistem son illərdə yalnız güc rəqabətinin sərtləşdiyi bir dövrdən keçməklə kifayətlənmir, eyni zamanda bu rəqabətin konkretləşdiyi sahələrin də transformasiyasına səhnə olur. Klassik geosiyasi mübarizələrin yerini getdikcə daha çox geoekonomik xətlər, ticarət dəhlizləri və nəqliyyat şəbəkələri üzərindən formalaşan bir rəqabət alır. Bu yeni dövrdə dövlətlərin gücü yalnız hərbi qabiliyyətləri ilə deyil; eyni zamanda nə dərəcədə əlaqə qura bildikləri, hansı ticarət yollarını nəzarətdə saxlaya bildikləri və regional inteqrasiya proseslərində nə qədər müəyyənedici olduqları ilə ölçülür. Bu kontekstdə “bağlantısallıq” anlayışı sadəcə texniki infrastruktur məsələsi deyil, birbaşa yeni beynəlxalq nizamın qurucu elementlərindən birinə çevrilmişdir.
Məhz bu transformasiya prosesində Cənubi Qafqaz qlobal rəqabətin ən kritik kəsişmə nöqtələrindən biri kimi ön plana çıxır. Avropa ilə Asiya arasında yerləşən bu coğrafiya, enerji xətlərindən ticarət yollarına qədər bir çox strateji xəttin düyün nöqtəsi olmaqla yanaşı, eyni zamanda siyasi kövrəkliklərin də cəmləşdiyi bir bölgədir. Lakin son dövrdə Azərbaycan ilə Ermənistan arasında aparılan sülh prosesi, bu kövrək strukturun yerini daha inteqrasiya olunmuş və sabit bir regional nizama verə biləcəyinə işarə edir. Bu məqamda Türkiyənin yanaşması isə yalnız siyasi vasitəçiliklə məhdudlaşmır; əksinə, regional nizamın iqtisadi və logistika əsasları üzərindən yenidən qurulmasını hədəfləyən daha geniş bir strategiyaya əsaslanır.
Türkiyənin Xarici İşlər Naziri Hakan Fidanın Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində etdiyi açıqlamalar da bu strateji yanaşmanın ən aydın göstəricilərindən biri olmuşdur. Fidanın vurğuladığı əsas çərçivə, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin yalnız iki ölkə arasında normallaşma prosesi olmadığı, eyni zamanda Cənubi Qafqazda yeni bir bağlantısallıq memarlığının önünü açacaq kritik bir mərhələ olduğudur. Bu memarlığın mərkəzində isə Zəngəzur xətti və onun tamamlayıcı elementi olan Orta Dəhliz yer alır. Beləliklə ortaya çıxan mənzərə klassik mənada bir sülh prosesindən daha artıq məna daşıyır: bu, eyni zamanda regional nizamın geoekonomik əsaslar üzərindən yenidən qurulduğu bir transformasiya prosesidir.
Bağlantısallıq Paradiqması və Yeni Geoekonomik Məntiq
Bağlantısallıq anlayışı bu gün beynəlxalq münasibətlərin ən müəyyənedici elementlərindən birinə çevrilmişdir. Qloballaşmanın yeni mərhələsində istehsal, logistika və ticarət şəbəkələri getdikcə daha mürəkkəb hala gəldikcə, bu şəbəkələrin davamlılığı və təhlükəsizliyi dövlətlər üçün strateji prioritetə çevrilmişdir. Bu vəziyyət coğrafiyanın əhəmiyyətini aradan qaldırmaq əvəzinə, əksinə daha da artırmış və müəyyən bölgələri qlobal sistemin kritik keçid nöqtələrinə çevirmişdir.
Cənubi Qafqaz bu baxımdan sadəcə bir keçid bölgəsi deyil, eyni zamanda bir “düyün nöqtəsi”dir. Çindən Avropaya uzanan ticarət xətlərinin, Mərkəzi Asiya enerji resurslarının və regional nəqliyyat şəbəkələrinin kəsişdiyi bu coğrafiya, bağlantısallıq paradiqmasının konkretləşdiyi sahələrdən biridir. Lakin bu potensialın reallaşması yalnız infrastruktur yatırımları ilə deyil, eyni zamanda siyasi sabitlik və regional əməkdaşlıqla mümkündür. Məhz bu nöqtədə Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi bağlantısallığın qarşısındakı ən böyük maneələrdən birinin aradan qaldırılması deməkdir.
Hakan Fidanın açıqlamalarında ön plana çıxan ən mühüm məqamlardan biri də bu yeni dövrdə diplomatiyanın yalnız böhran idarəçiliyi deyil, eyni zamanda iqtisadi inteqrasiya yaratmaq qabiliyyəti ilə qiymətləndirilməsinin zəruriliyidir. Bu yanaşma Türkiyənin regional siyasətində aydın bir paradiqma dəyişiminə işarə edir. Artıq məqsəd yalnız münaqişələri sona çatdırmaq deyil, eyni zamanda bu münaqişələrin yerinə davamlı iqtisadi münasibətlər və qarşılıqlı asılılıq mexanizmləri qurmaqdır.
Zəngəzur Dəhlizi: Geoekonomik Kilid Nöqtə
Zəngəzur xətti Cənubi Qafqazdakı yeni bağlantısallıq memarlığının ən kritik komponentlərindən biri kimi ön plana çıxır. Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında birbaşa quru bağlantısı təmin edəcək bu xətt, eyni zamanda Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında fasiləsiz bir nəqliyyat dəhlizinin formalaşmasına imkan yaradacaqdır. Bu baxımdan Zəngəzur yalnız iki ölkəni birləşdirən tranzit marşrut deyil, daha geniş bir coğrafiyanı əhatə edən strateji bir arteriyadır.
Hakan Fidanın açıqlamalarında birbaşa texniki detallara yer verilməsə də, Zəngəzurun sülh prosesinin ayrılmaz hissəsi olduğu açıq şəkildə ortaya qoyulur. Türkiyə baxımından bu dəhlizin açılması yalnız Azərbaycan ilə inteqrasiyanın güclənməsi demək deyil; eyni zamanda Mərkəzi Asiya ilə birbaşa əlaqə qurma hədəfinin reallaşması anlamına gəlir. Bu isə Türkiyənin Avrasiyadakı geoekonomik mövqeyini ciddi şəkildə gücləndirəcək bir inkişafdır.
Digər tərəfdən, Zəngəzurun açılması Ermənistan üçün də izolyasiyanın sona çatması demək ola bilər. Regional ticarət şəbəkələrinə inteqrasiya olunan bir Ermənistan iqtisadi baxımdan daha davamlı bir struktura qovuşa bilər. Buna görə də Zəngəzur yalnız rəqabət elementi deyil, eyni zamanda potensial “qazan-qazan” mexanizmi kimi də dəyərləndirilə bilər. Lakin bunun reallaşması tərəflərin siyasi iradəsinə və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılmasına bağlıdır.
Orta Dəhliz: Qlobal Rəqabətin Yeni Xətti
Orta Dəhliz Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan geniş bir ticarət xəttini ifadə edir. Bu xətt alternativ marşrutlarla müqayisədə daha qısa, daha təhlükəsiz və daha iqtisadi bir seçim təqdim etmə potensialına malikdir. Xüsusilə son illərdə qlobal təchizat zəncirlərində yaşanan qırılmalar bu kimi alternativ dəhlizlərin əhəmiyyətini daha da artırmışdır.
Türkiyə Orta Dəhlizin ən kritik halqalarından biri olaraq bu xəttin funksionallıq qazanmasında mərkəzi rol oynayır. Hakan Fidanın açıqlamalarında vurğulanan bağlantısallıq vizyonu da birbaşa bu strategiya ilə üst-üstə düşür. Türkiyə yalnız tranzit ölkə olmaqdan çıxaraq bu xəttin formalaşmasında fəal aktor olmağı hədəfləyir.
Zəngəzurun açılması ilə Orta Dəhlizin fasiləsiz hala gəlməsi bu marşrutun rəqabət qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaqdır. Bu isə yalnız regional deyil, qlobal səviyyədə də tarazlıqlara təsir edə biləcək bir inkişafdır. Xüsusilə Avropanın alternativ təchizat yollarına olan ehtiyacı nəzərə alındıqda, Orta Dəhlizin əhəmiyyəti daha da aydın görünür.
Sülh Prosesi: Geosiyasətdən Geoiqtisadiyyata Keçid
Azərbaycan ilə Ermənistan arasında aparılan sülh prosesi klassik mənada bir sərhəd mübahisəsinin həllindən daha geniş məna daşıyır. Bu proses Cənubi Qafqazın geosiyasi münaqişə məkanından geoekonomik əməkdaşlıq məkanına çevrilmə potensialını özündə ehtiva edir. Hakan Fidanın vurğuladığı “sülhə çox yaxınıq, lakin kritik mərhələdəyik” ifadəsi bu transformasiyanın hələ tamamlanmadığını, lakin güclü dinamika qazandığını göstərir.
Sülhün əldə olunması bölgədəki bütün aktorlar üçün yeni imkanlar yaradacaqdır. Azərbaycan üçün bu, əldə etdiyi hərbi və siyasi nailiyyətlərin iqtisadi inteqrasiya ilə möhkəmləndirilməsi demək olduğu halda; Ermənistan üçün uzun müddətdir davam edən izolyasiyanın sona çatması anlamına gələ bilər. Türkiyə üçün isə bu proses regional liderlik rolunun güclənməsi və bağlantısallıq layihələrinin həyata keçirilməsi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır.
Lakin bu prosesin qarşısında hələ də aşılması zəruri olan maneələr mövcuddur. İlk növbədə Ermənistanın mövcud konstitusiyası, daxili siyasi dinamikalar və xarici aktorların təsiri sülh prosesinin kövrəkliyini artıran amillər sırasındadır. Buna görə də prosesin davamlılığı yalnız tərəflərin deyil, eyni zamanda regional və qlobal aktorların mövqeyindən də asılıdır.
Nəticə: Bağlantısallıq Üzərindən Qurulan Yeni Regional Nizam
Cənubi Qafqazda baş verən transformasiya beynəlxalq sistemdəki daha genişmiqyaslı dəyişikliklərin bir əksidir. Artıq güc yalnız hərbi potensialla deyil; eyni zamanda iqtisadi şəbəkələri qurmaq, davam etdirmək və yönləndirmək qabiliyyəti ilə ölçülür. Bu baxımdan bağlantısallıq yeni dövrün ən mühüm strateji alətlərindən birinə çevrilmişdir.
Hakan Fidanın Antalya Diplomatiya Forumundakı açıqlamaları Türkiyənin bu yeni dövrü necə dəyərləndirdiyini və özünü bu sistemdə necə mövqeləndirdiyini açıq şəkildə göstərir. Türkiyə yalnız böhranlara müdaxilə edən aktor olmaqdan çıxaraq regional nizamın qurucu elementlərindən birinə çevrilməyi hədəfləyir. Bu hədəfin mərkəzində isə Zəngəzur və Orta Dəhliz kimi layihələr dayanır.
Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi bu böyük transformasiyanın ən kritik mərhələsini təşkil edir. Bu prosesin uğurla tamamlanması yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşması ilə nəticələnməyəcək, eyni zamanda Cənubi Qafqazı qlobal ticarət şəbəkələrinin daha inteqrasiya olunmuş bir hissəsinə çevirəcəkdir. Bu isə regional sabitliyi gücləndirəcək və iqtisadi inkişafı sürətləndirəcəkdir.
Nəticə etibarilə ortaya çıxan mənzərə onu göstərir ki, Cənubi Qafqazda yeni bir nizam formalaşır və bu nizamın əsasını bağlantısallıq təşkil edir. Zəngəzur Dəhlizi bu nizamın kilid daşı, Orta Dəhliz isə əsas onurğasıdır. Sülh isə bu strukturun qurulması üçün zəruri zəmini yaradır. Bu üç element bir araya gəldikdə, yalnız regional deyil, qlobal səviyyədə təsir göstərəcək yeni bir geoekonomik memarlığın formalaşması qaçılmaz görünür.
İlk şərhi yaza bilərsiniz