BAYRAQDAR MEDİA – İnformasiya axınlarının hər dəqiqə dəyişdiyi müasir dünyada yalnız hadisələri təhlil edən deyil, həm də humanitar gündəliyi formalaşdıran, beynəlxalq dialoqu, mədəni əlaqələri və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanı möhkəmləndirən insanların fikirlərini eşitmək xüsusilə vacibdir.
Müsahibimiz Qırğız Respublikasının Əməkdar mədəniyyət xadimi, ASSOL Beynəlxalq İctimai Fondunun prezidenti, Çingiz Aytmatov adına İssık-Kul Forumunun vitse-prezidenti və baş katibi, Beynəlxalq Xalq Diplomatiyası Birliyinin vitse-prezidenti, ictimai xadim, jurnalist, prodüser, teleaparıcı, “Dünya Liderləri” beynəlxalq layihəsinin müəllifi Assol Abdıkalı qızı Moldokmatovadır.
Bu yaxınlarda tanınmış xalq diplomatı Assol Moldokmatova Azərbaycanda səfərdə olub. O, türk dünyasının humanitar əməkdaşlığının inkişafına həsr olunmuş bir sıra beynəlxalq tədbirlərdə iştirak edib, dövlət və ictimai xadimlərlə görüşlər keçirib, Qarabağda – Ağdam, Füzuli və Şuşada olub, həmçinin Azərbaycanın görkəmli nümayəndələrinə Çingiz Aytmatov adına beynəlxalq dərəcəli medallar təqdim edib.
Yaddaşın nə üçün gələcəyin əsası olduğu, mədəniyyətin sülhün möhkəmləndirilməsində hansı rolu oynadığı, Qarabağın azad edilmiş şəhərlərinin onda hansı təəssüratları yaratdığı və Azərbaycanla Qırğızıstanı hansı yeni layihələrin birləşdirəcəyi barədə — eksklüziv müsahibəmizdə.
—Siz bu yaxınlarda Azərbaycanda və Qarabağda olmusunuz. Bir çoxları bu səfərdə yalnız rəsmi proqramı görür. Siz xalq diplomatı, jurnalist və ictimai xadim kimi nə gördünüz?
—Jurnalist həmişə faktları, insan isə emosiyaları axtarır. Qarabağda bu iki məqam birləşir. Bir tərəfdən genişmiqyaslı infrastruktur layihələri, müasir hava limanları, yollar, yaşayış məhəllələri, məktəblər və mədəniyyət obyektləri. Digər tərəfdən isə tarixin faciəli səhifələrinin xatirəsi. Bunu şəxsən orada olmadan tam hiss etmək mümkün deyil.
Məndə ən güclü təəssüratı yaradan tikinti olmadı. Məni ağır sınaqlardan sonra dövlətin keçmişdə yaşamamaq, gələcək qurmağa başlamaq bacarığı heyrətləndirdi.
—Bu gün bir çoxları Qarabağı postsovet məkanında XXI əsrin ən böyük tikinti meydançası adlandırır. Siz bu qiymətləndirmə ilə razısınız?
—Gördüklərimdən sonra, bəli. Amma məsələ yalnız tikintinin miqyasında deyil. Məni yanaşmanın özü heyran etdi. Nəqliyyat infrastrukturu, təhsil, mədəniyyət, səhiyyə, mənzil tikintisi və rəqəmsal texnologiyalar eyni vaxtda inkişaf etdirilir. Bu, ayrı-ayrı layihələr deyil, sistemli dövlət strategiyasıdır. Dövlət onilliklər sonranı düşünəndə bu, həmişə hörmət doğurur.
—Siz Ağdamda və Şuşada olmusunuz. Bu şəhərlər sizdə hansı hissləri yaratdı? Ən çox nə yadınızda qaldı?
—Bu şəhərlərin hər biri öz tarixini danışır. Ağdama biganə qalmaq mümkün deyil. Bu məkan insanı müharibənin bədəlini, nəsillərin yaratdığı bir şeyi nə qədər asanlıqla məhv etməyin mümkün olduğunu düşünməyə vadar edir. Amma bu gün Ağdam artıq dağıntı simvolu deyil, dirçəliş simvoludur. Tikintinin miqyası, yeni yollar, yaşayış məhəllələri, məktəblər, məscidlər, mədəniyyət obyektləri həyatın geri qayıtdığını göstərir. Mənim üçün bu, dövlətin yalnız binaları bərpa etməyə deyil, insanlara ümid qaytarmağa da qadir olduğunun nümunəsinə çevrildi.
Şuşa isə tamam başqa təəssürat yaratdı. Burada tarixin və mədəniyyətin dərinliyi xüsusilə hiss olunur. Küçələrində gəzərkən başa düşürsən ki, nə üçün bu şəhəri Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı adlandırırlar. Burada öz köklərinə, incəsənət, ədəbiyyat və musiqinin görkəmli nümayəndələrinin xatirəsinə hörmət hiss olunur. Şuşa keçmişlə bu günün vahid məkanda mövcud olduğu bir yerdir.
Bu iki şəhər eyni tarixin iki tərəfini göstərir: itkilərin ağrısını və dirçəlişin gücünü. Ən güclü təəssüratı da məhz bu yaradır.
—Gördüklərinizdən sonra özünüz üçün hansı əsas nəticəni çıxardınız?
—Tarixi dəyişmək mümkün deyil, amma ondan düzgün nəticələr çıxarmaq üçün hər şeyi etmək olar. İstənilən xalqın sahib olduğu ən qiymətli şey sülh, insan həyatı və qurub-yaratmaq bacarığıdır.
Bu gün dünyaya yeni ayrılma xətləri deyil, qarşılıqlı anlaşmanın yeni körpüləri xüsusilə lazımdır. Məhz buna görə xalq diplomatiyası, mədəniyyət, təhsil və birgə humanitar layihələr xüsusi dəyər qazanır. Onlar insanlara bir-birini daha yaxşı anlamağa, tarixi yaddaşı qorumağa və gələcəyi birlikdə qurmağa kömək edir.
Mən Azərbaycan hökumətinə hər şeyi öz gözlərimlə görmək imkanı yaratdığı üçün səmimi təşəkkürümü bildirirəm. Belə səfərlər stereotiplərdən imtina etməyə, reallığı görməyə, xalqın ruhunu hiss etməyə və sülhün dəyərini daha yaxşı anlamağa imkan verir. Əminəm ki, Azərbaycanla Qırğızıstan arasında humanitar əməkdaşlıq bundan sonra da möhkəmlənəcək və xalqlarımız üçün yeni imkanlar açacaq.
—Siz dəfələrlə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin rolundan danışmısınız. Nə üçün onu ölkənin müasir tarixində əsas şəxsiyyət hesab edirsiniz?
—Tarixi şüarlarla dəyişmək mümkün deyil — onu liderin şəxsi məsuliyyət daşımağa hazır olduğu qərarlar dəyişir. Mənim fikrimcə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin rolu məhz bundan ibarətdir.
Qarabağda olanda başa düşürsən ki, söhbət yalnız azad edilmiş ərazilərin bərpasından getmir. Ölkənin qarşısında daha mürəkkəb vəzifə dayanırdı — uzun illər ərzində demək olar ki, həyatın olmadığı yerlərə yenidən həyat qaytarmaq. Bu, şəhərlərin, yolların, hava limanlarının, məktəblərin, xəstəxanaların və mühəndis infrastrukturlarının tikintisi, iş yerlərinin və insanların geri qayıtması üçün şəraitin yaradılması deməkdir. Belə layihələri uzunmüddətli strategiya, ardıcıl dövlət siyasəti və bütün dövlət institutlarını bu məqsəd ətrafında birləşdirmək bacarığı olmadan həyata keçirmək mümkün deyil. Bu, indiki və gələcək nəsillər qarşısında böyük məsuliyyət tələb edir.
Uzun illər ictimai diplomatiya ilə məşğul olan bir insan kimi bilirəm: liderlər haqqında ən yaxşı danışan onların qiymətləndirilməsi deyil, nəticələridir. Görülmüş işlərin miqyasını öz gözlərinlə görəndə başa düşürsən ki, bu dəyişikliklərin arxasında nə qədər böyük qərarlar, resurslar və gündəlik zəhmət dayanır. Yəqin ki, dövlət liderinin əsl miqyası da məhz bundan ibarətdir — yalnız tarixi qərarlar qəbul etmək deyil, həm də həmin qərarların insanların görə, hiss edə və gələcək nəsillərə ötürə biləcəyi real dəyişikliklərə çevrilməsi üçün şərait yaratmaq.
—Son illərdə Azərbaycanla Qırğızıstan arasında münasibətlər nəzərəçarpacaq dərəcədə möhkəmlənib. Sizcə, əməkdaşlığın belə dinamik inkişafının sirri nədədir? Dövlət başçıları və diplomatik təmsilçiliklər bu prosesdə hansı rolu oynayır?
—Şübhəsiz ki, istənilən strateji tərəfdaşlığın təməlində dövlət başçılarının siyasi iradəsi dayanır. Məhz liderlər ikitərəfli münasibətlərin istiqamətini müəyyən edir, etimad mühiti formalaşdırır və əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açırlar. Bu gün Qırğızıstan Prezidenti Sadır Caparovla Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında münasibətlər ölkələrimizin qarşılıqlı əlaqələrinin gələcək inkişafı üçün mühüm əsasdır. Lakin diplomatiya yalnız yüksək səviyyəli görüşlərdən ibarət deyil. Bu münasibətlərin möhkəmləndirilməsi üçün hər gün, səylə və çox vaxt gözə dəymədən çalışan insanların rolu da olduqca böyükdür. Məhz buna görə Azərbaycanın Qırğızıstandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Lətif Qəndilovun fəaliyyətini xüsusi vurğulamaq istərdim.
O, uzun illər ərzində yalnız ölkəsinin maraqlarını təmsil edən diplomat olmayıb. O, Qırğızıstanla Azərbaycan arasında əsl körpüyə çevrilib. Onun bilavasitə iştirakı ilə çoxsaylı humanitar, mədəni, təhsil və ictimai təşəbbüslər həyata keçirilir, elm dairələri, jurnalist icması, mədəniyyət nümayəndələri və gənclər arasında əlaqələr möhkəmlənir.
Uzun illər xalq diplomatiyası ilə məşğul olan bir insan kimi deyə bilərəm ki, dövlətlər arasında əsl etimadı məhz belə gündəlik iş yaradır. Böyük siyasi qərarlar ən yüksək səviyyədə qəbul edilir, lakin onların davamlılığı böyük ölçüdə bu razılaşmaları real məzmunla dolduran insanlardan asılıdır.
Məhz buna görə bu gün Qırğızıstanla Azərbaycan arasındakı münasibətlər yalnız rəsmi diplomatiya səviyyəsində deyil, həm də insanlararası ünsiyyət, mədəniyyət, elm və qarşılıqlı hörmət səviyyəsində inkişaf edir. Bu isə uzun illər üçün əməkdaşlığın möhkəm təməlidir.
—Siz iyirmi ildən artıqdır ki, xalq diplomatiyası ilə məşğulsunuz. Bir çoxları hesab edir ki, dünya siyasətini yalnız prezidentlər və hökumətlər müəyyən edir. Mədəniyyət həqiqətən beynəlxalq münasibətlərə təsir göstərə bilərmi?
—Mən əminəm ki, mədəniyyət ən uzunömürlü diplomatiyadır. Siyasi qərarlar dövrlə birlikdə dəyişə bilər, hökumətlər gəlib-gedir, beynəlxalq şərait dəyişir, amma böyük yazıçıların əsərləri, musiqi, elm, incəsənət və insan yaddaşı onilliklər, hətta əsrlər sonra belə insanları birləşdirməyə davam edir.
Çingiz Aytmatovun mədəniyyətin bəşəriyyətin mənəvi yaddaşı olması barədə sözləri mənə həmişə yaxın olub. Məhz mədəniyyət dünyagörüşünü formalaşdırır, insanlara başqa xalqın tarixinə hörmət etməyi, onun ağrısını, dəyərlərini və arzularını anlamağı öyrədir. Belə bir anlayış yarandıqda anlaşılmazlıqlar üçün zəmin də aradan qalxır.
Xalq diplomatiyası sahəsində çalışdığım illər ərzində əmin olmuşam ki, həqiqi etimad danışıqlar masası arxasında deyil, insanlar arasındakı ünsiyyətdə yaranır. Alimlər birgə araşdırmalara başlayanda, jurnalistlər başqa ölkənin həyatından obyektiv danışanda, yazıçılar bir-birinin kitablarını tərcümə edəndə, rəssamlar birgə layihələr yaradanda, gənclər qonşu xalqların mədəniyyəti ilə tanış olanda etimad yaranır. Məhz buna görə hesab edirəm ki, alimlər, yazıçılar, jurnalistlər, ictimai xadimlər və mədəniyyət nümayəndələri xüsusi tarixi missiya yerinə yetirirlər. Onlar siyasi ittifaqlar deyil, istənilən siyasi böhrana tab gətirə biləcək etimad məkanı yaradırlar.
Bu gün dünyada dialoq mədəniyyəti xüsusilə çatışmır. Biz informasiyanı sürətlə mübadilə etməyi öyrənmişik, amma hər zaman bir-birimizi dinləməyi bacarmırıq. Xalq diplomatiyası məhz bunu — dinləmək, anlamaq və hörmət etmək bacarığını geri qaytarır. Hörmətin olduğu yerdə isə həmişə əməkdaşlıq, sülh və ortaq gələcək üçün imkan yaranır.
—Səfəriniz zamanı Azərbaycanın görkəmli nümayəndələrinə Çingiz Aytmatov adına beynəlxalq dərəcəli medallar təqdim etdiniz. Bu məqam sizin üçün nə ifadə edirdi?
—Bu, mənim üçün bütün səfərin ən əlamətdar və simvolik məqamlarından biri idi. Çingiz Aytmatov adına İssık-Kul Forumunun prezidenti Askar Aytmatovun başçılığı altında qəbul edilən kollegial qərara əsasən, böyük yazıçının adına təsis edilmiş beynəlxalq medallar Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti İsa Həbibbəyliyə, beynəlxalq media platforması BAYRAQDAR MEDİA-nın rəhbəri Azər Həsrətə və Voice.az-ın baş redaktoru David Çebotaryova təqdim edildi.
Onların hər biri elmin, jurnalistikanın, mədəniyyətin inkişafına və Azərbaycan, Qırğızıstan və bütövlükdə türk dünyası arasında humanitar əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə əhəmiyyətli töhfə verir. Məhz belə şəxsiyyətlər etimadın, qarşılıqlı hörmətin və əməkdaşlığın yarandığı intellektual və mənəvi məkanı formalaşdırırlar.
—Sizə 1-ci Türkoloji Qurultayının xatirə mükafatı təqdim edildi. Həmin an hansı hissləri keçirdiniz?
—Hər şeydən əvvəl — böyük məsuliyyət hissi. İstənilən mükafat yalnız o zaman həqiqi dəyər daşıyır ki, insan onu şəxsi uğur kimi deyil, uzun illər xidmət etdiyi işə verilən qiymət kimi qəbul etsin. Mənim üçün bu mükafat etimad və hörmət rəmzidir. Mən onu yalnız fəaliyyətimə verilən qiymət kimi deyil, həm də Qırğızıstana, mədəniyyətimizə və qardaş xalqlar arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edən humanitar təşəbbüslərimizə minnətdarlıq əlaməti kimi qəbul etdim.
—Səfər zamanı tanınmış azərbaycanlı yazıçı və ictimai xadim Anar Rzayevlə müsahibə aldınız. Bu görüş sizin üçün nə üçün vacib idi?
—Mənim üçün bu, sadəcə görkəmli yazıçı ilə müsahibə deyildi. Bu, Azərbaycanın mədəni tarixinin bir hissəsi olan insanla söhbət idi. Belə şəxsiyyətlər dövrlər arasında körpüyə çevrilirlər: onlar yalnız ədəbiyyat yaratmır, həm də cəmiyyətin mənəvi istiqamətlərini formalaşdırırlar.
Mən onun yalnız yaradıcılıq haqqında deyil, yaşadığımız dövr barədə də düşüncələrini eşitmək istəyirdim. Ədəbiyyatın nə üçün hələ də insanı tərbiyə etmək gücünə malik olması, mədəniyyətin xalqları nə üçün birləşdirməli olduğu, yaddaşın isə gələcəyin əsasına necə çevrilə biləcəyi haqqında.
Uzun onilliklər ərzində Azərbaycan ziyalılarının ən nüfuzlu nümayəndələrindən biri olaraq qalan bir insanla danışmaq xüsusilə dəyərli idi. Belə görüşlər zamanı başa düşürsən ki, əsl yazıçılar yalnız kitablarının səhifələri ilə məhdudlaşmırlar — onlar öz düşüncələri, dünyagörüşləri və vətəndaş mövqeləri ilə cəmiyyətə təsir göstərməkdə davam edirlər.
Mən əminəm ki, belə müsahibələr auditoriyamız üçün zəruridir. Onlar bizə dərindən düşünən, tarixə söykənən və eyni zamanda gələcəyə baxan insanların səsini eşitməyə imkan verir. Məhz belə dialoqlar xalq diplomatiyasının bir hissəsinə çevrilir, bir-birimizi daha yaxşı anlamağa və Qırğızıstanla Azərbaycan arasında mənəvi əlaqələri möhkəmləndirməyə kömək edir.
—Əgər Azərbaycanda hiss etdiyiniz hər şeyi bir fikirlə ifadə etməyiniz xahiş olunsaydı, bu fikir necə olardı?
—Qurub-yaratmaq həmişə dağıtmaqdan daha güclüdür. Mən ölkəmə gedəndə özümlə məhz bu fikri apardım. Şəhərləri itirmək, ağır sınaqlardan keçmək olar, amma xalq öz ləyaqətini, zəhmətsevərliyini, tarixinə hörmətini və gələcək qurmaq istəyini qoruyub saxlayırsa, o, mütləq dirçələcək.
Bu səfər mənə bir daha Çingiz Aytmatovun insanın yaddaşının və mənəviyyatının yaşadığı müddətdə canlı olması barədə sözlərini xatırlatdı. Bu sözlər bu gün xüsusilə aktual səslənir.
—Azərbaycana və Qırğızıstana nə arzulamaq istərdiniz?
—Hər şeydən əvvəl — sülh. Qoy ölkələrimiz arasında birgə mədəniyyət, təhsil və elm layihələri daha da çoxalsın. Qoy gənclər daha tez-tez görüşsün, bir-birindən öyrənsin, ortaq təşəbbüslər yaratsın və əməkdaşlığın yeni səhifələrini açsın. Ən möhkəm münasibətlər yalnız dövlətlər səviyyəsində deyil, insanlar arasında da yaranır. Məhz insanlar arasındakı etimad həqiqi tərəfdaşlığın təməlini təşkil edir.
Əminəm ki, Azərbaycanla Qırğızıstan arasındakı dostluq daha da möhkəmlənəcək, humanitar diplomatiya isə xalqlarımızı sülh, qarşılıqlı hörmət və ortaq gələcək naminə birləşdirməyə davam edəcək.
Redaksiyadan: Müsahibənin orijinalı rus dilindədir. Mətn rus dilindən süni zəka vasitəsi ilə tərcümə edilib, BAYRAQDAR MEDİA tərəfindən redaktə olunub.
İlk şərhi yaza bilərsiniz